Thực tế không thể phủ nhận, làm báo là công nghệ. Báo chí mỗi nước có tôn chỉ, mục đích khác nhau nhưng kỹ thuật làm báo, công nghệ làm báo không có ranh giới quốc gia, không có biên giới chính trị hay hệ tư tưởng.
Dù phục vụ đối tượng nào hay bất cứ mục đích nào, báo chí có chức năng như nhau. Đó là làm thế nào để truyền tải đến độc giả đích và lôi cuốn chú ý của độc giả đích nhiều nhất.
Công nghệ làm báo, hiểu theo nghĩa như thế, thực chất bắt nguồn từ phương Tây, và đang phát triển mạnh từ phương Tây. Do môi trường cạnh tranh quyết liệt, tại phương Tây, nghiên cứu và cải tiến công nghệ làm báo là lĩnh vực phát triển mạnh như bản thân báo chí. Đầu tư cho nghiên cứu công nghệ làm báo được nhiều tờ báo lớn trên thế giới hết sức chú trọng.
Tại Việt Nam, có thể nói, hầu như chưa có bất cứ nghiên cứu chính thức nào về công nghệ làm báo. Hầu hết công nghệ, kỹ thuật làm báo hiện nay chúng ta sử dụng đều lấy từ kinh nghiệm nước ngoài.
Đáng tiếc, do hoàn cảnh lịch sử, công nghệ làm báo của chúng ta được xây dựng dựa trên hai nền tảng chính. Nền tảng thứ nhất, là kỹ thuật làm báo cổ điển, làm báo nặng về tuyên truyền là chính. Nền tảng thứ hai, là dựa trên kinh nghiệm của từng cá nhân, từng lĩnh vực, từng ngành.
Các cơ sở đào tạo báo chí chính quy của chúng ta hiện đã đưa các nội dung làm báo hiện đại nhưng chỉ mang tính tham khảo, thay vì trở thành nội dung chính thức.
Thực tế đáng buồn, nhiều sinh viên báo chí tốt nghiệp trong giai đoạn đổi mới của đất nước có cách tư duy làm báo không khác gì các nhà báo đi trước.
Một bộ phận phóng viên được cử đi đào tạo các khóa báo chí hiện đại ngắn hạn. Nhưng vì ngắn hạn nên cái học được không mang tính hệ thống, chủ yếu dừng ở mức mẹo vặt là chính. Mặt khác, cho dù chỉ là mẹo vặt, các kiến thức mới cũng khó, nếu không muốn nói không áp dụng được ở tòa soạn.
Đơn giản, bộ máy quản lý tờ báo chủ yếu không được đào tạo phong cách làm báo hiện đại. Một bộ máy như thế đương nhiên không bao giờ chấp nhận một hoặc một vài nhà báo viết theo cách không giống ai.
Bi kịch của không ít nhà báo được đào tạo nâng cao kiến thức hiện đại là, sau khóa đào tạo và trở về tòa soạn, có vẻ trở nên cô đơn hơn, thậm chí xung đột hơn với đồng nghiệp, với lãnh đạo, so với trước khi được đào tạo.
Trên bình diện tổng thể, Việt Nam có lẽ là một trong số ít quốc gia nghiệp vụ báo chí, kỹ thuật làm báo, là sản phẩm hỗn tạp của mọi phong cách, từ cổ chí kim, từ lạc hậu đến hiện đại. Một nhà báo lão thành chua xót, chúng ta dường như làm báo chỉ để cho dân Việt Nam đọc. Trong khi nhiều ngành, nhiều lĩnh vực chuyển động mạnh để hội nhập và tránh nguy cơ tụt hậu, báo chí dường như đứng ngoài cuộc.
Tình trạng báo chí Việt Nam hầu như chưa đoạt giải thưởng báo chí quốc tế lớn nào, phải chăng, có phần do chúng ta chưa hội nhập, và theo kịp thế giới về kỹ thuật làm báo.
Ban Tư tưởng Văn hóa Trung ương trước đây và Tuyên giáo Trung ương hiện nay thiết lập bộ phận thăm dò dư luận. Nhưng chủ yếu thăm dò các vấn đề nội dung nêu trên báo. Đấy là chưa nói cách thăm dò cũng như quy mô thăm dò là vấn đề phải bàn.
Đáng tiếc, hầu như chưa có quan chức báo chí nào, chưa tờ báo nào lên tiếng báo động tình trạng lạc hậu về công nghệ làm báo. Đáng tiếc nữa, hầu như cơ quan báo chí nào cũng hiểu công nghệ làm báo đơn giản là thiết bị làm báo hiện đại.
Độc giả nói chung, do quá quen với cách viết truyền thống, do không có cơ hội đọc, xem, nghe sản phẩm báo chí làm theo phong cách hiện đại, nên hầu như cũng không đòi hỏi đổi mới gì với các cơ quan báo chí.
Bản thân các cơ quan báo chí cũng chưa bao giờ tổ chức lấy ý kiến độc giả (trừ kênh thư của độc giả) về vấn đề đó, nên họ, dù muốn, cũng không có cơ hội bày tỏ.
Không có kiến nghị từ độc giả, không có sức ép từ khán giả, các tòa báo, nhiều nhà báo càng có lý do để ngủ yên trên tòa tháp lý luận báo chí cổ lỗ mà họ khăng khăng cho là vũ khí hữu hiệu mãi mãi đúng theo thời gian.
Cộng tác viên có cần học kỹ năng làm báo hiện đại không
Câu hỏi đặt ra, với cộng tác viên vốn không phải nhà báo chuyên nghiệp, thường xuyên viết về lĩnh vực hẹp, hoạt động khoa học – công nghệ của một hội, cụ thể của VUSTA, có cần thiết phải nắm bắt nguyên tắc viết tin/bài theo phong cách hiện đại hay không.
Đơn giản bởi, dù hay dù dở, hoạt động của tổ chức vẫn phải truyền tải. Bởi thế, viết kiểu gì cũng phải cho phát hành.
Có lẽ qua lâu rồi cái thời ép buộc độc giả phải đọc những gì họ không muốn. Quá trình truyền tải kiến thức ngày nay là quá trình tự giác, mang tính thông tin, thay vì mang tính tuyên truyền, áp đặt.
Cho dù báo chí nói chung, bản tin và website của VUSTA nói riêng, mang nặng đặc thù thông tin một chiều, hiểu theo nghĩa độc giả không có quyền can thiệp, chỉnh sửa, độc giả vẫn có lối thoát cho riêng họ. Đó là họ sẽ không đọc cái họ không thích.
Sọt rác của không ít văn phòng lúc nào cũng là nơi chứa đựng một số bản tin, tạp chí mà chính ai đó nhận, không đọc dù chỉ trang đầu. Trong số các nguyên nhân khiến độc giả không đọc báo hay bản tin họ nhận được, nguyên nhân đáng kể là tin viết thiếu hấp dẫn, không tạo hứng thú, không làm bật cái mới, và gây cho họ chú ý.
Không chỉ với nhà báo chuyên nghiệp, ngay cả các cộng tác viên khi viết tin bài, cho dù đó là tin bài về hoạt động của VUSTA, cũng phải nắm vững tiêu chí này nếu muốn tin/bài gây ấn tượng, tác động đến lượng lớn độc giả.
Thực tế truyền thông cho thấy, sự kiện càng tẻ nhạt bao nhiêu, càng khó gây sự chú ý bao nhiêu, càng cần nắm vững kỹ năng viết báo bấy nhiêu.
Các nhà báo, cộng tác viên ít kinh nghiệm, vì thế, thường phải chọn đề tài hấp dẫn, giật gân.
Vụ scandal mới đây về video clip sex trên internet liên quan đến nữ diễn viên trẻ Hoàng Thùy Linh, thủ vai chính trong phim truyền hình nhiều tập Nhật ký Vàng Anh, dù viết dở mấy, hầu chắc cũng khiến độc giả tìm mua báo bằng được.
Một nhà báo mới vào nghề hoặc không có kinh nghiệm làm báo, nếu được giao viết đề tài giật gân như trên, chắc chắn bài của anh ta vẫn được độc giả đón đọc.
Ngược lại, VUSTA tổ chức trọng thể kỷ niệm ngày thành lập, khó có thể gây chú ý của công chúng nếu không có bài sâu do các cây bút có nghề thực hiện.
Nêu qua như thế để thấy, càng làm công tác phản ánh tin tức, sự kiện của VUSTA, càng cần nắm vững nghiệp vụ báo chí, càng cần kỹ năng xử lý thông tin điêu luyện.
Cộng với kiến thức và kinh nghiệm sẵn có về lĩnh vực mình quan tâm hoặc phụ trách, chúng ta có quyền hy vọng một ngày nào đó sẽ làm nên các tác phẩm báo chí liên quan đến VUSTA mà tiếng vang của nó vượt khỏi cương vực của VUSTA.
Và có lẽ, đấy cũng là mục đích cuối cùng của ban lãnh đạo VUSTA, tổ chức mà uy tín và phát triển của nó tùy thuộc mạnh vào quan tâm, và chia sẻ của xã hội.
Trong khoảng thời gian quá ngắn, hai ngày cho một khóa đào tạo, chúng tôi cố gắng đem đến cho học viên một số kỹ năng chính trong chu trình thông tin, từ thu thập cho đến ra sản phẩm tin bài.
Từ kỹ năng cơ bản này, học viên hoàn toàn có thể thực hành viết tin bài theo phong cách mới, phong cách viết báo hiện đại.
Soạn thảo kỹ năng viết tin bài cho khóa đào tạo dựa trên nguyên tắc vừa căn cứ vào các nguyên lý báo chí cơ bản, vừa dựa trên các tiếp thu mới nhất về kinh nghiệm viết báo của các nhà báo đến từ các quốc gia có nền báo chí phát triển.
Không thể thiếu trong phần trình bày kỹ năng là một số kinh nghiệm của bản thân giảng viên với tư cách nhà báo, vừa tham gia tác nghiệp trực tiếp như nhà báo thực thụ, vừa tham gia giảng dạy một số khóa đào tạo báo chí ở Việt Nam, do các tổ chức nước ngoài tổ chức và tài trợ.
- Chu trình thông tin
Hoạt động của nhà báo là biến các sự kiện có khi là các thông tin đơn giản thành tin tức, thông qua công bố nó. Công việc này chia thành ba giai đoạn gồm tìm kiếm, lựa chọn, và thể hiện.
Toàn bộ công việc thực hiện theo các chu trình ít nhiều phức tạp.
Chu trình đơn giản nhất, cử phóng viên bản báo đến tận nơi nếu khoảng cách địa lý cho phép, thông tin thu được không bị lạc hậu. Khi đó, phóng viên chứng kiến sự kiện, phản ánh nó. Phòng biên tập xử lý thành bài. Việc còn lại chỉ là in, và phát hành báo.
Chu trình phổ biến hơn cả là chu trình trải qua nhiều bước trung gian.
Nếu có trận động đất hay sóng thần xảy ra ở Inodnesia, ít khi có nhà báo Việt Nam, thậm chí nhà báo Indonesia, chứng kiến. Tuy nhiên, trước khi tin này được biết đến ở Hà Nội, chắc chắn nó đã đến thủ đô Jakarta. Chắc chắn nội dung tin đó phải trải qua chu trình chính thức, như nhà chức trách địa phương báo cho nhà chức trách vùng, rồi nhà chức trách vùng báo cho cơ quan trung ương chịu trách nhiệm vấn đề này.
Tại thủ phủ vùng hay thủ đô, phóng viên một hãng thông tấn quốc tế sẽ biết tin do các cộng tác viên của họ quan hệ gần gũi với chính quyền cung cấp, hoặc do đọc trên báo, nghe đài, xem truyền hình địa phương.
Cỗ máy khởi động và sự kiện được truyền tải rất nhanh. Phóng viên gửi tin nhanh đầu tiên về trụ sở của tòa soạn ở Hà Nội hay TP Hồ Chí Minh.
————————————————————————————————–
Bài tập – Xác định chu trình thông tin về một đề tài xuất hiện ở địa phương, đơn vị của mình
(15 phút)
- Chọn tin
Sự kiện là vụ việc nào đó diễn ra, hay do người ta chuẩn bị, và tạo ra. Nhưng không tờ báo nào có thể tả hết mọi sự kiện diễn ra trên thế giới, cũng như ở Việt Nam, và ở địa phương, nơi tờ báo đặt trụ sở. Bởi vậy, việc đầu tiên của nhà báo, là chọn sự kiện để đưa tin, dù nhà báo đó đang ở bất kỳ chu trình thông tin nào.
Tuy nhiên, bản thân phóng viên ở trung tâm sự kiện, chọn tin thường không dễ dàng như nhiều người tưởng.
Ba tiêu chí chọn tin
Nếu không kể đến định hướng chính trị của mỗi tờ báo, ba tiêu chí chọn tin đều nhằm chung mục đích. Đấy là vì lợi ích độc giả đích, với tư cách khách hàng, và vì lợi ích của tòa soạn, với tư cách doanh nghiệp kinh doanh tin tức.
Chọn tin sao cho góp phần đảm bảo doanh số bán ở mức cao nhất, trên cơ sở giữ vững định hướng chính trị của tờ báo. Tuy nhiên, bên cạnh tiêu chí tối thượng là lợi ích, các tòa soạn vẫn đặt hai tiêu chí bổ trợ là tính thời sự và tính ý nghĩa.
- Tính thời sự
Tin tức phải là cái gì đó mới, và rõ ràng với độc giả. Khi mở tờ báo, đài hay tivi, độc giả bao giờ cũng chờ đợi lời giải đáp cho câu hỏi chung nhất: “Hôm nay có gì mới không”.
Để trả lời cho câu hỏi đơn giản và rõ đó của khán/thính giả, các báo phải mở cuộc chạy đua khốc liệt nhằm đảm bảo báo mình không đưa tin nguội. Cuộc chạy đua đó là chất kích thích khiến các báo và cá nhân phóng viên phải thường xuyên nâng cao trình độ nghiệp vụ, và đổi mới phương tiện.
Độc giả thường không mấy chú ý đến cuộc đua này, mặc dù kết cục của nó là chất lượng thông tin ngày càng tốt, và nóng sốt được đem đến cho họ.
Song, đối với báo chí, cuộc chạy đua giống như tình trạng lạm dụng kháng sinh trong điều trị bệnh. Chạy đua tối đa, dùng kháng sinh tối đa, không tránh khỏi đến lúc nào đó bị tai nạn, đến lúc nào đó bị nhờn thuốc vì bị phản ứng phụ của thuốc. Xảy ra không biết bao nhiều chuyện dở khóc dở cười về đem đến thông tin sốt dẻo cho độc giả nhưng đầy rẫy sai sót, thậm chí gần như bịa đặt.
Sai sót do đưa tin nóng phổ biến đến mức trở thành hiện tượng mang tính quy luật trong làng báo. Và dù có cảnh giác cũng thật khó với nhà báo khi cố tìm cách thoát khỏi cái bẫy đó. Bởi không săn lùng tin, không tìm cách đưa tin sớm nhất, không còn là phóng viên trong thời đại bùng nổ cạnh tranh truyền thông nữa.
Câu hỏi thế nào là tin thời sự? Ai cũng có thể trả lời, tin thời sự tức tin mới. Nhưng vấn đề, mới như thế nào. Nếu chỉ mới không, có lẽ không tờ báo nào đủ chỗ để đăng, dù chỉ từ nguồn thông tin của riêng mình.
Theo các nhà báo có kinh nghiệm, tin mới gồm hai nhóm. Nhóm thứ nhất, tin phản ánh các vấn đề thiết yếu của đời sống độc giả, tin đòi hỏi phản ứng của độc giả hoặc của một bộ phận công chúng, nếu phản ứng chậm, có thể để lại hậu quả đáng tiếc.
Nhóm thứ hai, tạm gọi tin của thiên hạ. Trong bối cảnh công chúng ngày càng có nhu cầu nhìn xa trông rộng, trong bối cảnh thế giới trở thành một làng, một thế giới phẳng như lời của Bill Gates, tỷ phú phần mềm người Mỹ giàu nhất thế giới, tin mới còn có thể là các tin không động chạm đến lợi ích cá nhân độc giả.
Tin mới lúc đó có thể là các sự kiện mang tầm quốc gia, quốc tế. Đầu óc hiếu kỳ của công chúng nói chung khiến không ít độc giả chú ý đến các tin không ảnh hưởng trực tiếp đến miếng cơm manh áo của mình như vậy.
Điều đáng chú ý, một nhà báo hay một tòa soạn báo có nghề, là các cá nhân có thể nhân cơ hội tin thời sự, tin giật gân, để loan tải các thông tin lâu nay tưởng cất trong kho.
Chẳng hạn, lợi dụng tin nóng hổi về bảy trận lũ lịch sử ở miền trung Việt Nam mùa mưa năm 2007, các nhà báo có thể đưa tin về tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu. Tranh thủ ngày kỷ niệm mười năm internet Việt Nam, mùng 1/12/2007, có thể điểm lại, và bàn sâu về phát triển internet ở Việt Nam.
Hay tranh thủ chuyến thăm Nhật Bản đầu tháng 12/2007 của Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết, có thể tung loạt bài phóng sự toàn cảnh về đất nước phù tang.
Nói như thế để thấy, bất cứ nhà báo nào trong khi sẵn sàng săn tin thời sự, đồng thời, phải chuẩn bị cho mình kho tư liệu để ăn theo tin thời sự đó.
- Tính ý nghĩa
Tiêu chí ý nghĩa được áp dụng với bản thân sự kiện, và phạm vi tác động của nó về thời gian và không gian.
Phản biện của VUSTA về Dự án Di dân Thủy điện Sơn La thực sự có ý nghĩa với cư dân ở Sơn La, và di dân ở Thủy điện Sơn La chỉ có thể ảnh hưởng đến các địa phương xa xôi khác khi được kêu gọi cứu trợ, giúp ổn định đời sống đồng bào phải di dời, và giúp khắc phục suy thoái môi trường rừng đầu nguồn, nơi có thể ảnh hưởng đến tình trạng lũ lụt và hạn hán ở hạ lưu.
Các nhân tố có ý nghĩa của sự kiện, được khai thác với các cách tiếp cận khác nhau. Vấn đề với biên tập viên, vốn không chuyên về nghề báo, là phải tác nghiệp như một nhà báo chuyên nghiệp, sao cho tin mà mình phản ánh thực sự có ý nghĩa với độc giả.
Muốn vậy, cộng tác viên phải tiến hành phân tích nhanh, đánh giá sát và đúng để đi đến quyết định có nên đưa tin hay không và, nếu có, đưa tin ở mức độ nào, từ góc độ nào.
Khó khăn không chỉ với nhà báo không chuyên là, trong một số trường hợp, ý nghĩa của sự kiện thường bị che khuất. Nó thường chỉ bộc lộ khi được xem xét cẩn thận.
Nhà báo phải luôn sẵn sàng đánh giá các sự kiện mới. Đánh giá đó có thể xảy ra mỗi ngày một lần, mỗi tuần một lần, hoặc mỗi năm một lần với nhà báo không chuyên. Nhưng vấn đề là không có quyền được nhầm.
Có lẽ nhà báo phải có đầu óc siêu phàm mới cảm nhận được hậu quả ở phạm vi thế giới của sự kiện ám sát hoàng tử nước Áo tại thành phố ở vùng Balkan ngày 28/6/1914.
Ở tầm cấp nhỏ hơn, phóng viên phải có nhạy cảm lớn mới không bỏ lỡ cơ hội chụp các bức ảnh so sánh ở thời khắc giao thời trước và sau ngày 15/12/2007, thời điểm Việt Nam, quốc gia có mật độ xe máy và tỷ lệ tai nạn giao thông lớn nhất thế giới, thực hiện quyết định của Thủ tướng Chính phủ về đội mũ bảo hiểm khi đi xe máy – mô tô trên mọi tuyến đường.
Đến ngày hôm sau, nhà báo mới hiểu được thời khắc lịch sử ấy, không bao giờ có cơ hội lặp lại, có lẽ, đã quá muộn, và không thể tha thứ được.
- Tính lợi ích
Tiêu chí này phức tạp hơn nhiều so với hai tiêu chí trên, tính thời sự và tính ý nghĩa, bởi nó gắn liền không chỉ với bản thân sự kiện, mà còn với thái độ của công chúng, hay đối tượng đích, với sự kiện đó.
Nếu xao nhãng tiêu chí này, hơn 800 báo đài trên cả nước, về lý thuyết, chắc cùng một nội dung, và sẽ chẳng làm thỏa mãn được ai.
Khía cạnh thứ nhất của lợi ích là quan tâm trực tiếp, khách quan của công chúng. Quan tâm của công chúng với tin tức nào đó mới dẫn đến phản ứng của họ: Vai trò, vị trí của giới trí thức trong giai đoạn mới của đất nước, thái độ thực tiến của xã hội; và chính quyền đối với trí thức, vai trò, vị trí của VUSTA trong hệ thống chính trị – xã hội ở Việt Nam, v.v…
Trong tất cả các trường hợp đó, một khi công chúng quan tâm, lợi ích của họ trong tin/bài phản ánh phải được thể hiện rõ ràng, và hiển nhiên. Tin/bài chung chung, vô thưởng vô phạt, không thể hiện rõ lợi ích của đối tượng đích, khó gây chú ý của họ.
Nhưng thách thức ở chỗ, làm thế nào độc giả biết tin/bài chúng ta phản ánh, thể hiện, hoặc liên quan đến lợi ích của họ.
Thông thường, độc giả thời hiện đại không có thời gian để đọc tin/bài dài. Ngay cả với tin/bài ngắn, nếu trình bày không khéo, họ cũng không muốn đọc.
Bởi vậy, nghệ thuật của tác giả là làm sao gây chú ý cho độc giả, gây chú ý ngay từ tít (headline), từ đoạn đầu tiên của tin (lead hoặc chapeaux). Vấn đề này sẽ được chúng tôi trình bày cụ thể trong mục cấu trúc tin/bài.
Nhưng nhìn chung, quan tâm của công chúng với sự kiện, tùy thuộc các yếu tố gắn với sự kiện đó. Bởi thế, nhiều khi để đọc giả tìm thấy ý nghĩa của sự kiện, nhà báo phải biết cách khơi gợi tò mò. Tò mò thường được tạo bởi các chi tiết kịch tính, hoặc thông tin khác thường của sự kiện, xuất hiện, và câu nói đáng chú ý của nhân vật nổi tiếng.
Nhưng gì thì gì, để làm rõ tính lợi ích, tác giả cần biết rõ độc giả đích là ai. Xác định được độc giả đích định hướng tới, tác giả mới có thể lấp khoảng cách tâm lý giữa mong muốn của mình với quan tâm của độc giả.
Trong số các đặc trưng điển hình của khoảng cách tâm lý, có thể kể đến khoảng cách giữa địa điểm xảy ra sự kiện với địa bàn công chúng đón nhận tin tức, khác nhau giữa lĩnh vực phản ánh với lĩnh vực độc giả đang làm hoặc quan tâm, và khác nhau giữa thời điểm xảy ra sự kiện với thời điểm công chúng quan tâm đến sự kiện, v.v…
Cũng về tình trạng mất mùa bưởi đặc sản Phúc Trạch mà Liên hiệp các Hội Khoa học tỉnh Hà Tĩnh tổ chức hội thảo hồi tháng 5/2007, công chúng ở Tỉnh Hà Tĩnh chắc quan tâm nhiều hơn so với địa phương khác; các cá nhân kinh doanh hoa quả quan tâm nhiều hơn các nhà quy hoạch đô thị; và công chúng quan tâm nhiều hơn vào dịp lễ tết so với các thời điểm khác trong năm, v.v…
Còn khía cạnh nữa về độc giả đích để xác định tính lợi ích. Đó là vấn đề khẩu vị của độc giả, vốn bị chi phối bởi địa vị xã hội, trình độ học vấn, và cả đặc tính văn hóa vùng miền.
Chẳng hạn, công thức gần như đúng ở mọi nơi trên thế giới, không riêng ở Việt Nam. Đó là độc giả trí thức ít quan tâm chuyện tình cảm sướt mướt của các ngôi sao, ít thích cách viết lê thê, kể lể, tưới tắm nhiều tình cảm chủ quan của tác giả. Hoặc độc giả là phụ huynh, thường quan tâm thông tin liên quan đến trẻ em.
Tóm lại, nhà báo phải luôn luôn quan tâm, và hiểu biết càng đầy đủ càng tốt độc giả đích của mình. Để đạt được điều đó, cần có hỗ trợ của tòa soạn, thông qua các cuộc điều tra, thăm dò ý kiến định kỳ.
Nhà báo phải thường xuyên chống lại kẻ thù tồn tại ngay trong chính mình. Đó là cám dỗ của cái tôi, tin vào chính mình, và những ai có ảnh hưởng đến mình.
Bài tập – Xác định quy trình chọn tin về một đề tài xuất hiện ở địa phương, đơn vị của mình
(30 phút)
…………………………………………………………..
- Cấu trúc tin hay Phương pháp Maestro
Khi độc giả là đối tượng tối thượng, đứng trước mỗi sự kiện và trước khi cầm bút, nhà báo hay biên tập viên bao giờ cũng đặt mình vào vị trí của độc giả. Để làm được việc đó, chí ít, cần nêu lên hai câu hỏi đại loại:
“Tin này có làm cho độc giả đích quan tâm không?”
“Nếu có, khía cạnh nào của tin tức độc giả quan tâm nhất?”
Nhưng để đề phòng nguy ngơ cực đoan, sau hai câu hỏi đó, phải trả lời câu hỏi thứ ba:
“Liệu mình có mị dân không, có quá lệ thuộc vào độc giả không? Liệu mình có cào bằng theo lối tầm thường hóa và quên sứ mệnh giáo dục của báo chí không?”.
Đó cũng là tư tưởng chủ đạo của Maestro Concept hay còn gọi là Phương pháp Maestro, vốn nổi tiếng trong làng báo thế giới thời gian gần đây, và mới du nhập vào Việt Nam từ năm 2005, thông qua các khóa đào tạo báo chí do FOJO, Thụy Điển, phối hợp với Bộ Văn hóa & Thông tin (nay là Bộ Thông tin & Truyền thông) tổ chức.
Tác giả của suốn sách, Buck Ryan và Michael O’Donnell, ví Maestro Concept như chiếc phao cứu sinh cho bất cứ ai đang lênh đênh trên đại dương báo chí gió to sóng cả. Sách đề cập mọi khía cạnh của kỹ thuật viết tin hiện đại, như cách tạo giá trị của tin tức, cách sử dụng trích dẫn, cách biên tập tin và ảnh, cách tránh bị mang tiếng viết tin/bài có tính phỉ báng, cách xử lý số liệu thống kê, cách viết tít (headline) và đoạn dẫn (lead).
The Maestro Concept, nói ngắn gọn, là tư duy bằng đầu của độc giả và, nhất là, đưa nhiều đối tác trong guồng máy làm báo vào chu trình làm tin của mình (nhà báo, biên tập viên, phóng viên ảnh, và cả bộ phận dàn trang, v.v…) ngay từ đầu.
Nhóm Maestro, với các thành phần trên thường ngồi lại với nhau, bàn cách triển khai đề tài. Sau khi thống nhất đề tài, phóng viên ảnh và họa sỹ dàn trang lên kế hoạch về ảnh và trình bày trên trang báo. Các thành viên trong nhóm tiếp tục chia sẻ quan điểm về đề tài, trên cơ sở cố gắng trả lời câu hỏi của độc giả, cũng như tìm cách tốt nhất để triển khai đề tài.
Thực ra, làm việc theo nhóm không có gì mới. Tuy nhiên, cái mới của Maestro Concept là làm việc theo nhóm có cả phóng viên ảnh và họa sỹ dàn trang, điều trước đây, không được thực hiện ở các tòa soạn báo, kể cả các báo lớn.
Trước đây, chu trình viết tin bài thường theo hướng hoàn thành tin/bài, xây dựng headline, rồi chọn ảnh cho phù hợp với nội dung tin/bài.
Còn Maestro Concept là kỹ năng quản lý mới, đòi hỏi phải xem xét cả khía cạnh hình ảnh và trình bày trong quá trình xây dựng đề tài. Có nghĩa, phóng viên ảnh và họa sỹ dàn trang phải cộng tác chặt chẽ với phóng viên viết, sao cho nội dung chính của bài báo định hướng luôn cho cả headline, lead, ảnh, đồ họa, và các tin bài vệ tinh. Nhóm làm việc chia sẻ trách nhiệm về trả lời câu hỏi của độc giả trước khi hoàn thành bài. Kết quả là một tác phẩm kết hợp ở mức độ tốt nhất, cả về nội dung, và hình ảnh.
Maestro Concept là công cụ tư duy báo chí hữu hiệu, được sử dụng ở hầu hết các báo lớn bất kể báo in, báo nói, hay báo hình, trên thế giới.
Theo phương pháp này, khán giả/độc giả là trên hết. Cách tiếp cận hết sức thân thiện với khán/thính/độc giả và hết sức súc tích, giúp nhà báo đi vào trọng tâm vấn đề, tránh nguy cơ tản mạn, lạc đề, căn bệnh trầm kha trong làng báo Việt Nam.
Tại Việt Nam, Maestro Concept được phổ biến khá kỹ trong các khóa đào tạo. Tuy nhiên, kết quả áp dụng rất khác nhau. Để áp dụng phương pháp này, đòi hỏi phải thay đổi tận gốc rễ cung cách làm việc, và cơ cấu tổ chức.
Đây chính là cản trở lớn nhất trong áp dụng Maestro Concept ở Việt Nam. Trong số các tờ báo được phổ biến Maestro Concept có thể kể đến Báo Thanh Niên, Sinh Viên Việt Nam, Nông Thôn Ngày Nay, Tuổi Trẻ, Tiền Phong, Thừa Thiên – Huế, v.v… Các tờ báo có số phát hành lớn nhất, Thanh Niên, Tuổi Trẻ, v.v…, là những nơi được xem áp dụng thành công nhất Maestro Concept.
Dưới đây là các bước chính trong áp dụng Maestro Concept:
- Bước một, trả lời câu hỏi “Tôi là độc giả bận bịu. Vì sao tôi phải đọc tin/bài này của anh chị?”.
- Bước hai, xác định đề tài dựa trên bộ chỉ số gồm mấy chỉ số chính sau đây:
- Đề tài có mới không
- Nếu không mới, đề tài có cách tiếp cận mới không
- Có hấp dẫn không
- Có nhạy cảm, động chạm đến vấn đề chính trị không được phép không
- Có phù hợp với độc giả đích không
- Có cần phải làm nhiều kỳ không hay chỉ nhiều kỳ, v.v…
- Bước ba, diễn đạt đề tài chỉ bằng một câu (one liner). Cách diễn đạt này giúp tác giả viết tin/bài tư duy ngắn gọn về đề tài mình định triển khai, nắm chắc vấn đề cốt lõi định viết. Mặt khác, one liner giúp phóng viên trình bày ngắn gọn đề tài định đăng ký với ban biên tâp.
Thực tiễn tác nghiệp cho thấy, phóng viên do không biết cách trình bày ngắn gọn đề tài, thường không thuyết phục được ban biên tập, vốn không có nhiều thời gian để nghe trình bày dài dòng về vấn đề đơn lẻ, của chỉ một nhà báo.
- Bước bốn, đặt ra 5-10 câu hỏi của độc giả. Các câu hỏi phải cụ thể, trực tiếp. Các câu hỏi cố gắng đề cập một cách toàn diện, từ thực trạng, nguyên nhân, bối cảnh, đến giải pháp
Để tham khảo, chúng tôi xin nêu dưới đây một số bài tập áp dụng lối tư duy theo Maestro Concept do nhóm phóng viên truyền hình các đài truyền hình vùng đồng bằng Cửu Long thực hiện, trong khuôn khổ Khóa Đào tạo về Báo chí Môi trường tổ chức tại Thành phố Cần Thơ từ 27/11-15/12/2006. Để tránh dài dòng, chúng tôi chỉ nêu bài tập thực hiện Bước ba và Bước bốn
Tên đề tài (headline): Chế biến vỏ bẹ chuối khô
Chủ đề của đề tài (one liner): Sản xuất, tăng thu nhập, tạo việc làm, và vấn đề môi trường từ bẹ chuối khô ở Tỉnh Cà Mau.
Có 4/9 huyện thị ở Cà Mau làm nghề này, và thường vào lúc nông nhàn
Các câu hỏi của độc giả:
+ Tôi có làm được việc đó không?;
+ Có cần nhiều vốn không?;
+ Có bán được không?;
+Nghề này có ổn định không, nguồn nguyên liệu ra sao;
+Giá thành sản phẩm có cao không;
+Làm thế nào để có đủ nguyên liệu;
+ Sản phẩm làm ra dùng để làm gì;
+ Có phải bất cứ ai cũng có thể làm được không;
+ Ai nghĩ ra nghề này.
Tên đề tài: Trồng cỏ năng để cải thiện môi trường nuôi tôm, làm sạch đất, và nước
+ Trồng năng tượng có thể lọc nước như thế nào;
+ Tôi có áp dụng được trên vùng đất của tôi không;
+ Có mô hình nào, trường hợp nào giống như hoàn cảnh của tôi, thành công chưa;
+ Kỹ thuật trồng như thế nào;
+ Nguồn cung cấp, giống ở đâu;
+ Có lợi ích gì nữa không, ngoài làm sạch môi trường nước, và đất ở đầm nuôi tôm;
+ Ngoài lợi ích, nó có tác hại gì không;
+ Giá thành như thế nào;
+ Đây là biện pháp tạm thời hay có thể áp dụng lâu dài;
+ Tôi có thể tiết kiệm được bao nhiêu khi áp dụng phương pháp này;
+ Có bằng chứng khoa học nào khẳng định tính hiệu quả của phương pháp này chưa.
Tên đề tài: Dùng gas thay xăng trong động cơ máy nổ
+ Việc đầu tiên tôi phải làm là gì, nếu muôn áp dụng phương pháp mới này;
+ Khi muốn biết thêm thông tin, tôi có thể liên hệ với ai;
+ Tôi có thể giảm được chi phí khi áp dụng phương pháp này không.
Tên đề tài: Phương pháp canh tác lúa chất lượng cao
One liner: Làm thế nào để ba giảm biến thành ba tăng khi thực hiện IPM
+ IPM là gì?
+ Tôi có thể áp dụng nó được không?
+ Có rủi ro kinh tế nào cho tôi không?
+ So với phương pháp cũ, phương pháp mới có ưu điểm ở chỗ nào?
+ Có nông dân nào từng thực hiện phương pháp này chưa và, nếu có, ai là người thành công;
+ Tôi có thể mua giống tốt ở đâu?
+ Tôi có thể học phương pháp này ở đâu?
+ Phương pháp này ở đâu ra?
+ Áp dụng phương pháp này, tôi có phải làm việc nhiều hơn trên đồng ruộng không?
+ Có kết luận khoa học nào về chất lượng giống lúa chất lượng cao trồng bằng phương pháp này so với không áp dụng phương pháp này chưa?
+ Tôi có thể tính toán hiệu quả kinh tế như thế nào?
Bài tập – Thực hành Maestro Concept về đề tài xuất hiện ở địa phương, đơn vị của mình
(60 phút)
…………………………………………………………..
- Tít bài và đoạn chủ đề
Tít bài (headline) và đoạn chủ đề (lead), là đoạn thông tin đóng vai trò quyết định khiến độc giả đọc, xem, nghe, hay toàn bài (text) hay không.
Vai trò đó của tít bài và đoạn chủ đề, khá nhiều cá nhân biết. Nhưng không nhiều cá nhân biết cách xây dựng tít và đoạn chủ đề thế nào để gây chú ý cho độc giả. Càng không nhiều cá nhân để ý quan hệ giữa ba thành phần chính của một tin/bài gồm tít, đoạn chủ đề, và thân bài.
Tình trạng phổ biến trong làng báo Việt Nam hiện nay, tít quá dài, đoạn chủ đề quá dài. Song, nặng nhất là tình trạng tít bài một đằng, đoạn chủ đề một nẻo, và thân bài một nẻo khác.
Thư ký tòa soạn nhiều báo thường làm việc đơn giản là rút tít giật gân nhất từ nội dung tin/bài của phóng viên hay cộng tác viên, mà không hề quan tâm đến tổng thể. Kết cục, có được tin bài theo kiểu đầu Ngô mình Sở như nêu trên. Và đây là một trong những thói quen khó sửa nhất trong các báo, kể cả các báo lớn của Việt Nam.
- Tam giác ngược
Trong số nhiều mô hình làm tin/bài, mô hình được áp dụng nhiều nhất đối với thể loại phản ánh, là mô hình tam giác ngược, hay còn gọi kim tự tháp ngược.
Theo đó, thông tin quan trọng nhất được đưa lên trên cùng. Càng xuống dưới, thông tin càng cụ thể và chi tiết.
Đặc tính vô cùng quan trọng khác của mô hình tam giác ngược là quan hệ mật thiết giữa ba thành phần, headline, lead, và text. Theo đó, headline, phản ánh nội dung quan trọng nhất, nội dung chủ chốt của tin/bài. Còn lead diễn đạt ngắn gọn, tóm tắt nội dung trình bày ở phần dưới.
Hai phần này phải trình bày sao cho, ngay cả khi toàn bộ phần thân bài bị cắt gọt, vì lý do nào đó, độc giả vẫn có thể hiểu được tin/bài này đề cập cái gì. Nói cách khác, ngay cả khi độc giả không có điều kiện đọc hết tin/bài, chỉ cần đọc headline và lead, họ cũng có thể nắm được nội dung chính của tin/bài.
Điều không thể quên, trong tin/bài phản ánh, tuyệt đối tránh cài ý kiến cá nhân của tác giả. Bày tỏ chính kiến trong thể loại này là một trong những đặc sản riêng có của phong cách làm báo Việt Nam
4.2. Headline và lead
Headline cần đáp ứng mấy tiêu chí sau đây:
+ Càng ngắn gọn càng tốt. Số từ (tiếng Việt) tối đa không nên quá 12;
+ Tránh tối đa dùng tính từ, bắt buộc phải có động từ;
+ Tuyệt đối không dùng ký hiệu toán học, không dùng thuật ngữ chuyên môn, không dùng các con số lẻ;
+ Cố gắng tạo vần điệu, nhạc tính. Cố gắng sử dụng điển cố, ngạn ngữ vốn quen thuộc trong công chúng.
Lead thông thường chỉ là một câu (oneliner), nhất là với tin/bài trên website. Nội dung trong lead thường xoay quanh nhóm thông tin “năm vợ một chống” (five “w” one “h”) như:
+ Ai (who)
+ Cái gì (what)
+ Ở đâu (where)
+ Bao giờ (when)
+ Tại sao (why)
+ Thế nào (how)
Chú ý, đây chỉ là công thức chung. Không nhất thiết lead phải trả lời tất cả sáu câu hỏi trên. Tùy thuộc vấn đề muốn nhấn mạnh, lead có thể chỉ trả lời hai đến ba câu hỏi. Các câu hỏi còn lại lần lượt được trả lời trong nội dung (text) tin/bài
Chi tiết phần này sẽ được trình bày trong dịp khác.
4.3. Fact box, graphics, charts
Nếu xem tin/bài như một ngôi nhà, các thành phần như thông tin trong box (fact box), biểu đồ (graphics) là các cửa sổ, cửa phụ cho ngôi nhà. Một ngôi nhà chỉ có tam giác ngược không thôi, chẳng khác nào chỉ có mỗi cửa chính, và cửa sổ chính. Ngôi nhà đó vừa đơn điệu, nhà container, vừa khó khiến độc giả tiếp cận, ngắm nghĩa.
Chi tiết phần này sẽ được trình bày trong dịp khác.
4.4 Ảnh và chú thích ảnh
Ảnh và chú thích ảnh nhiều khi là cửa sổ đẹp nhất, là lối đi vào nhà nhiều độc giả thích nhất.
Một điều tra mới nhất của báo chí Châu Âu về chuỗi thói quen của độc giả (reading chain), chỉ ra phát hiện thú vị. Đa số độc giả bắt đầu đọc tin bài từ ảnh (photo). Xem ảnh xong, họ đọc chú thích ảnh (caption). Sau đó, họ mới đọc headline và đọc đến lead của tin/bài.
Chi tiết phần này sẽ được trình bày trong dịp khác
Bài tập – Thực hành quy trình xây dựng tam giác ngược về một đề tài xuất hiện ở địa phương, đơn vị của mình (60 phút)
…………………………………………………………..
- Để có bài hay – 18 điều ghi nhớ
Một tin/bài khoa học hấp dẫn, dù được in hay phát sóng trên các phương tiện truyền thông cần có:
1_Thông tin mới lạ, hoặc cách nhìn nhận mới, tạo cách hiểu mới về vấn đề. Thông tin mới lạ là nhân tố quan trọng cho bất kỳ câu chuyện mới nào. Thông tin mới đó cần đặt ở đoạn đầu. Đó là một trong những biện pháp nhà báo có thể sử dụng khi tìm cách phản ánh một vấn đề mới, nhất là, vấn đề được đề cập nhiều lần trước đó.
2_ Các ý kiến gần đây. Mới đồng nghĩa đưa ra các ý kiến tranh luận gần đây. Ví dụ, câu chuyện về tác động của biến đổi khí hậu ở Việt Nam, gồm dẫn chứng tranh cãi về phát thải, và ảnh hưởng.
3_ Thích hợp với độc giả đích. Ví dụ, tái chế điện thoại di động sẽ thích hợp với độc giả thành thị, ví như, độc giả của Báo Tuổi Trẻ. Độc giả ở nông thôn quan tâm hơn đến tái chế thuốc trừ sâu.
4_ Giải thích các thông tin khoa học, liên quan trong bài báo. Cần đơn giản hóa các khái niệm và thuật ngữ khoa học, sử dụng ngôn ngữ độc giả có thể hiểu được.
5_ Cách nhìn nhận tương phản khi có hơn một cách nhìn nhận hoặc tranh cãi khác nhau cùng về chủ đề. Các quan điểm khác nhau cần được chỉ ra rõ ràng , không thiên vị bên nào
6_ Chỉ sự thật và các kết luận. Ý kiến nhà báo không được đưa vào câu chuyện. Khi nhà báo đưa ý kiến của mình, nó cần chỉ ra rõ ràng là ý kiến, và không được nằm trong câu chuyện.
7_ Gồm các số liệu và dữ kiện chính xác, có nguồn rõ ràng. Độc giả có thể biết được thông tin này có từ đâu, ví dụ, từ báo cáo của chính phủ, của tổ chức hay cá nhân có kinh nghiệm về lĩnh vực có liên quan.
8_ Nhằm nâng cao nhận thức hoặc giáo dục độc giả về thế giới họ đang sống, và quan hệ giữa người với môi trường sống. Cần nâng cao hiểu biết về tác động của người với môi trường, hoặc người sống trong quan hệ với thế giới tự nhiên như thế nào.
9_ Làm nổi bật bằng ảnh, biểu đồ, dòng tít, chú thích, trích dẫn v.v…, liên quan tới câu chuyện, và có khả năng thu hút chú ý của độc giả, và giữ hấp dẫn này trong toàn bộ câu chuyện
10_ Các trích dẫn phải chính xác từng câu từ của cá nhân. Để hỗ trợ tính chính xác của trích dẫn, nhà báo có thể dựa vào sổ ghi của mình.
11_ Có cách viết rõ ràng, logic, giải thích được vấn đề và để lại ấn tượng mạnh trong độc giả/ khán giả.
12_ Có cấu trúc rõ ràng, logic. Thông tin mới đặt ở đoạn đầu. Tiếp theo là các thông tin bổ sung gồm các dẫn chứng, nguồn trích dẫn. Một câu chuyện trên báo được viết để biên tập từ dưới cùng lên giữa, trừ phần thông tin quan trọng nhất ở đầu đoạn. Các ý kiến tranh cãi khác cần đưa ra ít nhất là một đến hai đoạn, và nhiều hơn cho các vấn đề nghiêm trọng nhất hoặc các ý kiến tranh cãi nhiều nhất.
13_ Gồm các bài phỏng vấn với các cá nhân có kinh nghiệm hoặc ý kiến liên quan tới chủ đề thảo luận.
14_ Độ dài của câu chuyện phản ánh tầm quan trọng của thông tin mà nó chứa đựng. Ví dụ, trong câu chuyện mới, hoặc có những thông tin độc quyền, và trong câu chuyện có những tư liệu tốt, có căn cứ, có khả năng thu hút và duy trì chú ý của độc giả, câu chuyện phải dài hơn so với các câu chuyện thông thường như các “bài báo được phân công”. Để một câu chuyện dài đáp ứng được các đặc trưng cơ bản của một bài báo, nó cần có được các yếu tố đã đề cập ở trên bao gồm khả năng viết tốt, các hình ảnh có tác động mạnh trong các bài viết mô tả, các trích dẫn tốt và chính xác, và những bức ảnh chất lượng cao…Ví dụ, bài có thể tập trung vào một cá nhân, một loài hoặc một khu vực nào đó.
15_ Vị trí trình bày hoặc phát sóng câu chuyện phù hợp phản ánh chất lượng báo chí và tầm quan trọng của câu chuyện. Các câu chuyện được xếp ở trang nhất hoặc ở phần đầu của bản tin thường quan trọng hơn, và các câu chuyện môi trường được đặt ở các vị trí nổi bật sẽ tác động đến các tổ chức cam kết hoạt động vì môi trường.
16_ Phản ánh các chính sách của chính phủ, các luật, quy định có liên quan hoặc những thực tiễn liên quan chủ đề. Ví dụ, câu chuyện về phát thải có thể kèm theo các luật ô nhiễm tại khu vực hoặc các hiệp ước quốc tế và phản ánh những tranh luận gần đây về vấn đề.
17_ Cần chú ý tới các nỗ lực nhằm giải quyết các tranh chấp và vấn đề khi chúng liên quan mật thiết tới câu chuyện. Các câu chuyện không chỉ phản ánh vấn đề mà còn chỉ cho độc giả thấy các giải pháp có thể, những định hướng về kỹ thuật, kinh tế, xã hội hoặc chính sách. Ví dụ, câu chuyện về buôn bán bất hợp pháp động vật hoang dã được bảo vệ cần xem xét đến cả những biện pháp kiểm soát các hành vi vi phạm.
18_ Kể toàn bộ câu chuyện chứ không phải phải chỉ một phần của nó. Nếu việc phát triển các khu đất ngập nước để xây dựng nhà có thể phá hủy môi trường thì nó cũng tạo công ăn việc làm và cơ sở hạ tầng cho cộng đồng địa phương.
Bài tập – Đánh giá một bài báo dựa trên bộ tiêu chuẩn trên (60 phút)
…………………………………………………………..
- Phỏng vấn
6.1. Các dạng câu hỏi
Đóng
Khuyến khích các câu hỏi có hoặc không. Ví dụ, “Ông/bà đã bỏ việc phải không?”.
Loaded
Chứa giả thuyết…”Tác hại mà việc đó gây ra đối với vị trí của ông như thế nào?”.
Quy kết
Chứa lời buộc tội…”Ông/bà không nghĩ rằng việc đó sẽ làm mất đi cơ hội tổ chức một cuộc bầu cử công bằng?”.
Hỏi lấy ý kiến
“Ý kiến cá nhân của ông/bà thế nào?”.
Lựa chọn
Chứa sự lựa chọn giữa các phương án… “Liệu Chủ tịch Tỉnh sẽ đưa ra ý kiến cuối cùng về triển khai dự án vào tháng Tư hay tháng Năm?”
Tạo sự xác nhận mà bạn hy vọng người phỏng vấn sẽ đồng ý…”Những người chống đối chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ sẽ làm gì để tránh bị qyu trách nhiệm?”.
Giả định
(có thể sai).. “Điều gì gây ra sai sót trong thiết kế dẫn đến vỡ đập?”
Kiên trì
làm cho nói ra bí mật. Lặp lại câu hỏi theo các này hay cách khác…
“Tại sao ông/bà lại từ chối trả lời?”
Chống đối
“Ông/bà có chắc nếu ông/bà làm thì việc đó sẽ không bao giờ xảy ra không?”
7.2 Kỹ năng phỏng vấn
Trước khi phỏng vấn
+ Lựa chọn trọng tâm cho cuộc phỏng vấn. Đó là câu chuyện gì?
+ Lựa chọn người phỏng vấn cẩn thận; tìm hiểu kỹ đối tượng
+ Chuẩn bị cho bản thân; viết các câu hỏi
+ Chuẩn bị để giải thích mục đích phỏng vấn.
+ Kiểm tra địa điểm: xem xét các thiết bị nghe, nhìn, phông màn
+ Đánh giá rủi ro, cho bản thân và cho người phỏng vấn
+ Phác thảo trong đầu hoặc trên giấy nội dung phỏng vấn.
Trong quá trình phỏng vấn
+ Đặt các câu hỏi rõ ràng, súc tích và phù hợp.
+ Kiểm tra các thuật ngữ.
+ Lắng nghe cá nhân phỏng vấn và phản ứng.
+ Không ghi băng nhiều quá.
+ Không đặt các câu hỏi lặp.
+ Hỏi chủ thể được phỏng vấn xem có cần bổ sung gì không.
Sau khi phỏng vân
+ Kiểm tra lại băng ghi trước khi khách mời về
+ Ghi nhãn cho băng rõ ràng
+ Mở ra xem càng sớm càng tốt
+ Cất giữ bài ghi của mình AN TOÀN
Bài tập – chuẩn bị một cuộc phỏng vấn về vấn đề tiếu hiệu quả của một dự án khoa học hoặc giải trình trách nhiệm bằng cách sử dụng các dạng câu hỏi mà bạn có thể (15 phút)
VFEJ (thông tin lấy từ tư liệu cũ)
