Chúng ta thường nghĩ ô nhiễm không khí gây hại cho phổi, tim mạch, hay tuổi thọ. Tuy thế ngày càng nhiều nghiên cứu cho thấy tác động của nó có thể bắt đầu sớm hơn nhiều, ngay từ khi não thai nhi đang hình thành. Đánh giá khoa học mới công bố trên Brain Medicine tiếp tục bổ sung bằng chứng bụi mịn PM2.5 và khí thải chứa nitrogen oxides có thể liên quan đến nguy cơ rối loạn phổ tự kỷ thông qua các cơ chế sinh học phức tạp của não đang phát triển.
Bài không nhằm tạo nỗi sợ với phụ huynh hay phụ nữ mang thai. Thay vào đó, nó giúp chúng ta hiểu rõ hơn khoa học hiện biết gì, chưa biết gì, vì sao thời điểm phơi nhiễm quan trọng, và tại sao câu chuyện ô nhiễm không khí hôm nay không còn chỉ là vấn đề môi trường, mà liên quan trực tiếp đến cách xã hội bảo vệ thế hệ tương lai.
Phơi nhiễm môi trường với chất gây ô nhiễm không khí trong giai đoạn phát triển quan trọng có thể ảnh hưởng đáng kể đến nguy cơ tự kỷ, theo bài đánh giá mang tính đột phá về chủ đề mới nổi, công bố 12/11/2024 trên Tạp chí Y học Não (Brain Medicine).
Nghiên cứu cho thấy các chất gây ô nhiễm không khí phổ biến gồm hạt mịn và nitrogen oxides (Nox – nhóm hợp chất hóa học gồm NO (Nitric Oxide) và NO2 (Nitrogen Dioxide) thường xuất hiện trong khí thải từ phương tiện giao thông và nhà máy công nghiệp), có thể kích hoạt các dòng sinh học phức tạp ảnh hưởng phát triển của não như thế nào.
“Các loại rối loạn thần kinh khác nhau gồm rối loạn phổ tự kỷ, có thể liên quan đến yếu tố môi trường”, Giáo sư Haitham Amal từ Đại học Do Thái ở Jerusalem, tác giả chính của nghiên cứu, giải thích.
“Thời điểm tiếp xúc có vẻ quan trọng, khả năng dễ bị tổn thương cao hơn trong quá trình phát triển trước khi sinh và thời thơ ấu khi các quá trình phát triển thần kinh quan trọng xảy ra.”
Đánh giá xác định một số đường chính, qua đó, các chất ô nhiễm không khí có thể ảnh hưởng đến phát triển ASD (rối loạn phổ tự kỷ):
+ Căng thẳng nitro hóa được điều phối bởi nitric oxide (NO – phân tử khí, gốc tự do được cơ thể sản sinh tự nhiên, đóng vai trò quan trọng như chất truyền tín hiệu sinh học, được ví như “nhà vận chuyển” giúp máu, chất dinh dưỡng và oxy đến khắp cơ thể)
+ Viêm thần kinh và stress oxy hóa (tình trạng mất cân bằng giữa gốc tự do (phân tử không ổn định) và chất chống oxy hóa (phân tử ổn định) trong cơ thể)
+ Gián đoạn hệ thống dẫn truyền thần kinh (các hóa chất nội sinh đóng vai trò “sứ giả”, mang tín hiệu truyền thông tin từ tế bào thần kinh (neuron) này đến tế bào đích khác (neuron khác, tế bào cơ, hoặc tuyến) qua khe synapse. Mất cân bằng của các chất dẫn truyền thần kinh có thể liên quan đến nhiều rối loạn tâm thần và thần kinh)
+ Sửa đổi biểu sinh (nghiên cứu về thay đổi trong chức năng gene có thể di truyền mà không làm thay đổi trình tự DNA)
+ Can thiệp hệ thống nội tiết
+ Rối loạn điều hòa quá trình trao đổi chất
Đáng lo ngại là phát hiện các hạt nhỏ hơn, đặc biệt, hạt PM2.5 (bụi mịn PM2.5 là hạt bụi lơ lửng trong không khí có đường kính siêu nhỏ, nhỏ hơn hoặc bằng 2,5 micromet, tương đương 1/30 đường kính sợi tóc người.) cũng như NO, có thể đi qua nhau thai và ảnh hưởng đến phát triển não của thai nhi. Tiết lộ đặt ra câu hỏi quan trọng về biện pháp bảo vệ phụ nữ mang thai ở khu vực ô nhiễm nặng.
“Nghiên cứu cho thấy các cá nhân có khuynh hướng di truyền mắc ASD có thể dễ bị tổn thương hơn trước tác hại của tiếp xúc với ô nhiễm không khí”, Giáo sư Amal lưu ý. “Tương tác giữa yếu tố di truyền và môi trường mở hướng mới trong tìm hiểu nguyên nhân phức tạp của ASD”.
“Phòng thí nghiệm của tôi chỉ ra rằng NO đóng vai trò chính trong ASD. Tuy nhiên, nghiên cứu nhấn mạnh vai trò quan trọng của phân tử và dẫn xuất của nó với não”, Giáo sư Amal nhận xét.
Bài đánh giá, được tác giả đầu tiên bởi nghiên cứu sinh tiến sĩ Shashank Ojha, cũng nêu bật hướng đi đầy hứa hẹn để phát triển dấu ấn sinh học, có khả năng cho phép xác định sớm cá nhân có nguy cơ. Phát hiện đến vào thời điểm quan trọng, khi tỷ lệ mắc ASD toàn cầu lên tới 1-1,5% dân số.
Tác động mở rộng ngoài sức khỏe cá nhân đến chính sách công. Các thành phố có thể cần điều chỉnh quy hoạch đô thị thế nào để bảo vệ nhóm dân cư dễ bị tổn thương. Giám sát chất lượng không khí có thể đóng vai trò gì trong chăm sóc trước sinh? Các câu hỏi ngày càng trở nên cấp bách khi quá trình đô thị hóa tiếp tục diễn ra trên toàn thế giới.
Nhóm nghiên cứu nhấn mạnh tính cần thiết phải nghiên cứu toàn diện để kiểm tra tác động tổng hợp của nhiều chất gây ô nhiễm, đặc biệt, trong giai đoạn phát triển cụ thể. Hiểu được tương tác trên có thể cần thiết để phát triển các chiến lược phòng ngừa hiệu quả.
Theo neurosciencenews.com
