Việt Nam đang chuẩn bị vận hành thị trường carbon và triển khai cơ chế phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính cho các ngành phát thải lớn. Khi đó, dữ liệu phát thải trở thành yếu tố ảnh hưởng trực tiếp tới chi phí sản xuất, khả năng tiếp cận thị trường và giá trị của tín chỉ carbon.
SERIES: VIỆT NAM HƯỚNG TỚI NET ZERO 2050 (BÀI 2)
Từ số liệu môi trường đến giá trị thị trường
Doanh nghiệp tuyên bố đã giảm 20% lượng khí nhà kính trong hoạt động sản xuất. Dự án rừng công bố khả năng hấp thụ hàng chục nghìn tấn CO₂ mỗi năm. Cơ sở công nghiệp báo cáo lượng phát thải thấp hơn so với giai đoạn trước.
Trong bối cảnh Việt Nam chuẩn bị vận hành thị trường carbon, những thông tin như vậy xuất hiện ngày càng nhiều. Nhưng câu hỏi đặt ra, ai xác nhận các số liệu này phản ánh đúng thực tế.
Theo Nghị định Số 119/2025/NĐ-CP của Chính phủ ban hành ngày 9/6/2025 về sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định Số 06/2022/NĐ-CP, Việt Nam đang hoàn thiện hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định phát thải khí nhà kính (MRV) nhằm phục vụ quản lý phát thải và phát triển thị trường carbon.
Góc nhìn VFEJ – Đọc dữ liệu môi trường
Trong thị trường carbon, dữ liệu phát thải đang trở thành một loại tài sản.
Một tấn CO₂ chỉ có giá trị kinh tế nếu có thể đo đạc, báo cáo và kiểm chứng bằng phương pháp rõ ràng. Điều đó lý giải vì sao nhiều quốc gia đầu tư vào hệ thống dữ liệu phát thải trước khi mở rộng giao dịch carbon.
Đọc số liệu phát thải hôm nay là cần biết dữ liệu đó được tạo ra như thế nào và ai xác nhận độ chính xác của nó, chứ không phải hỏi “bao nhiêu tấn CO₂”.
Nếu trước đây phát thải khí nhà kính chủ yếu được xem như chỉ số môi trường, nay dữ liệu này đang dần mang giá trị kinh tế. Một tấn CO₂ được xác thực có thể liên quan tới hạn ngạch phát thải, tín chỉ carbon, hoặc các cam kết môi trường trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Điều đó khiến độ tin cậy của dữ liệu trở thành yếu tố thị trường.
Doanh nghiệp bước vào thời kỳ quản trị bằng dữ liệu phát thải
Còn theo Quyết định Số 13/2024/QĐ-TTg (ngày 13/8/2024) của Thủ tướng Chính phủ, có 2.166 cơ sở thuộc diện phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính. Đây là các cơ sở có mức tiêu thụ năng lượng hoặc quy mô phát thải lớn trong các lĩnh vực năng lượng, công nghiệp, giao thông vận tải, xây dựng, nông nghiệp, và xử lý chất thải.
Và theo lộ trình được Chính phủ công bố, giai đoạn thí điểm thị trường carbon sẽ có khoảng 110 doanh nghiệp thuộc ba lĩnh vực phát thải lớn gồm nhiệt điện, sản xuất thép và sản xuất xi măng tham gia cơ chế phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính.
Điều này đồng nghĩa dữ liệu phát thải sẽ dần trở thành một phần trong hoạt động quản trị doanh nghiệp.
Một cơ sở sản xuất thép có thể phải xác định lượng khí nhà kính phát sinh từ từng công đoạn. Một doanh nghiệp xuất khẩu cần chứng minh dấu chân carbon của sản phẩm. Một dự án hấp thụ carbon muốn tham gia thị trường phải chứng minh lượng phát thải được giảm hoặc loại bỏ bằng các phương pháp được kiểm chứng.
Nói cách khác, phát thải khí nhà kính đang chuyển từ nhóm thông tin mang tính tham khảo sang nhóm dữ liệu cần được quản lý, lưu trữ và xác minh giống như các chỉ tiêu tài chính hoặc chất lượng sản phẩm.
Giá trị của tín chỉ carbon phụ thuộc chất lượng dữ liệu
Trên thị trường carbon, một tín chỉ thường đại diện cho một tấn CO₂ được giảm phát thải hoặc hấp thụ khỏi khí quyển.
Tuy nhiên, điều tạo nên giá trị của tín chỉ là khả năng chứng minh lượng carbon đó thực sự tồn tại.
Trong báo cáo “State and Trends of Carbon Pricing 2025” (“Trạng thái và Xu hướng Định giá Carbon năm 2025”), Ngân hàng Thế giới (World Bank) nhận định tính minh bạch và khả năng kiểm chứng dữ liệu là điều kiện quan trọng để thị trường carbon hoạt động hiệu quả.
Những năm gần đây, nhiều thị trường carbon quốc tế đã chứng kiến tranh luận về chất lượng tín chỉ carbon từ các dự án rừng hoặc dự án bù đắp phát thải. Một số nghiên cứu độc lập đặt câu hỏi về độ chính xác của lượng carbon được ghi nhận, từ đó làm giảm niềm tin của nhà đầu tư và doanh nghiệp mua tín chỉ.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy giá trị của tín chỉ carbon gắn chặt với khả năng đo đạc, theo dõi, và xác minh dữ liệu phát thải. Đây cũng là lý do nhiều quốc gia đầu tư mạnh vào các hệ thống MRV trước khi mở rộng quy mô giao dịch carbon.
Cần nhiều hơn các cam kết
Trong các cuộc thảo luận về Net Zero, doanh nghiệp thường công bố mục tiêu giảm phát thải hoặc trung hòa carbon vào một thời điểm nhất định.
Tuy nhiên, thị trường ngày càng quan tâm tới cách thức đạt mục tiêu đó.
Cam kết giảm phát thải chỉ tạo được niềm tin nếu đi kèm số liệu có thể kiểm chứng. Tương tự như vậy, báo cáo môi trường có giá trị hơn khi phương pháp đo đạc được công khai. Bởi thế, dự án hấp thụ carbon thu hút nhà đầu tư hơn nếu dữ liệu được xác minh độc lập. Đó là lý do nhiều tổ chức quốc tế xem hệ thống MRV như hạ tầng dữ liệu của nền kinh tế carbon thấp.
Trường hợp dữ liệu thiếu nhất quán hoặc thiếu khả năng kiểm chứng, chi phí tuân thủ có thể tăng, cơ hội tham gia thị trường carbon sẽ bị hạn chế và niềm tin của đối tác quốc tế bị ảnh hưởng.
Cộng đồng địa phương có thêm cơ sở để theo dõi môi trường
Câu chuyện dữ liệu phát thải không dừng ở phạm vi doanh nghiệp. Tại nhiều địa phương có khu công nghiệp, nhà máy nhiệt điện hoặc cơ sở sản xuất quy mô lớn, các vấn đề liên quan đến chất lượng không khí, nguồn nước và tác động môi trường luôn nhận được sự quan tâm của cộng đồng.
Thuật ngữ cần biết
MRV là gì?
MRV là viết tắt của ba hoạt động:
- Measurement (đo đạc)
- Reporting (báo cáo)
- Verification (thẩm định/xác minh)
Đây là hệ thống được sử dụng để theo dõi và kiểm chứng lượng phát thải khí nhà kính của doanh nghiệp hoặc dự án carbon.
Trong thị trường carbon, MRV đóng vai trò nền tảng để xác định hạn ngạch phát thải và xác nhận tín chỉ carbon.
Trong tương lai, chuẩn hóa dữ liệu phát thải có thể tạo thêm cơ sở để theo dõi mức độ thực hiện các cam kết môi trường của doanh nghiệp. Những cuộc thảo luận về môi trường vì thế có thêm dữ liệu tham chiếu thay vì dựa chủ yếu vào cảm nhận hoặc suy đoán.
Các số liệu phát thải được xác minh không tự động giải quyết các vấn đề môi trường. Tuy nhiên, nó tạo điều kiện để các quyết định quản lý, đầu tư và giám sát dựa nhiều hơn trên bằng chứng.
Thị trường carbon bắt đầu từ niềm tin vào dữ liệu
Thị trường carbon thường được nhắc đến bằng hạn ngạch phát thải, tín chỉ carbon hay các cơ chế giao dịch mới. Phía dưới các hoạt động đó là yêu cầu cơ bản hơn, dữ liệu phải đáng tin cậy.
Nếu một tấn CO₂ có thể trở thành tài sản được giao dịch, thị trường cần biết lượng phát thải đó được đo bằng phương pháp nào, được xác minh bởi ai và có thể kiểm chứng ra sao.
Theo lộ trình hiện hành, Việt Nam sẽ tiếp tục hoàn thiện hệ thống MRV trong giai đoạn chuẩn bị vận hành thị trường carbon. Đây là bước đi nhằm tạo nền tảng cho các giao dịch carbon minh bạch hơn, đồng thời hỗ trợ quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế phát thải thấp.
Xét cho cùng, giá trị lớn nhất của tham số phát thải không phải bản báo cáo. Giá trị của nó phản ánh mức độ tin cậy số liệu tạo ra đối với doanh nghiệp, nhà đầu tư, và cộng đồng.
VFEJ
