Trong thời gian dài, thương mại quốc tế chủ yếu xoay quanh giá thành, năng lực sản xuất và logistics. Mỗi container hàng hóa có thể đi qua nhiều quốc gia cùng bộ hồ sơ chứng nhận xuất xứ, giấy kiểm định và thủ tục hải quan.
Ngoài chở hàng, container còn chở gì
Cấu trúc của chuỗi cung ứng toàn cầu đang thay đổi khá nhanh. Các thị trường nhập khẩu hiện nay bắt đầu yêu cầu nhiều hơn thông tin cơ bản về sản phẩm. Một lô hàng có thể phải chứng minh vùng nguyên liệu đến từ đâu, quy trình sản xuất phát sinh lượng phát thải bao nhiêu, dữ liệu vận chuyển có minh bạch hay không, và toàn bộ thông tin đó có khả năng kiểm chứng theo thời gian thực hay không.
“Hàng hóa phải tự chứng minh chính mình”
Phát biểu của ông Nguyễn Trung Kiên tại hội thảo ngày 26/5 cho thấy thay đổi đáng chú ý của thương mại toàn cầu. Trước đây, hàng hóa cạnh tranh chủ yếu bằng giá thành, chất lượng và năng lực sản xuất. Hiện nay, nhiều thị trường bắt đầu yêu cầu thêm dữ liệu nguồn gốc, phát thải carbon, lịch sử chuỗi cung ứng và khả năng xác thực thông tin. Điều đó khiến dữ liệu trở thành một phần của năng lực cạnh tranh.
Thương mại quốc tế đang bước vào giai đoạn dữ liệu trở thành hạ tầng quan trọng của chuỗi cung ứng, theo ông Nguyễn trung Kiên, tại hội thảo “Xu hướng và giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp tham gia chuỗi sản xuất và cung ứng toàn cầu” do Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) tổ chức ngày 26/5, tại Hà Nội.
Trong phần trình bày “Hạ tầng xác thực dữ liệu – Chìa khóa để doanh nghiệp Việt Nam tham gia chuỗi sản xuất và cung ứng toàn cầu”, ông Kiên diễn giải, thương mại toàn cầu qua rồi thời trao đổi hàng hóa đơn thuần, giờ đây nó là “giao tiếp liên tục của các luồng dữ liệu minh bạch, tự động và không thể thao túng giữa các quốc gia”.
Cách diễn đạt này cho thấy thay đổi khá lớn đang diễn ra phía sau hoạt động xuất khẩu. Mỗi container giờ đây, bên cạnh mang theo hàng hóa, còn đi kèm dữ liệu.
Truy xuất nguồn gốc mang ý nghĩa khác trước
Trong nhiều năm, truy xuất nguồn gốc thường được hiểu khá đơn giản là quét mã QR để biết nơi sản xuất hoặc thông tin doanh nghiệp.
Góc nhìn VFEJ
Trong nhiều năm, môi trường thường được nhìn như câu chuyện của khí thải hoặc ô nhiễm. Tuy nhiên, các yêu cầu mới của chuỗi cung ứng toàn cầu cho thấy dữ liệu môi trường đang dần trở thành một phần của hoạt động thương mại. Mã QR, dữ liệu vùng trồng, hay thông tin phát thải giờ có thể ảnh hưởng trực tiếp tới khả năng xuất khẩu và giá trị hàng hóa. Điều này khiến câu chuyện Net Zero bắt đầu đi ra khỏi phạm vi của các hội nghị khí hậu để tiến gần hơn tới sản xuất, tiêu dùng và đời sống hàng ngày.
Tuy thế, trong các chuỗi cung ứng mới, khái niệm này đang mở rộng nhanh.
Mỗi sản phẩm ngày nay phải đi kèm dữ liệu vùng nguyên liệu, nhật ký sản xuất, lịch sử vận chuyển, thông tin phát thải và toàn bộ dấu vết số của chuỗi cung ứng. Điều này đặc biệt rõ trong các lĩnh vực như nông sản, thực phẩm, thủy sản, dệt may hay gỗ – những ngành đang chịu áp lực lớn từ các tiêu chuẩn ESG, Net Zero và truy xuất nguồn gốc quốc tế.
Cạnh tranh hiện nay không còn nằm hoàn toàn ở bản thân sản phẩm. “Hàng hóa cạnh tranh bằng khả năng tự chứng minh chính mình”, ông Kiên phát biểu trong bài trình bày của mình.
Nói cách khác, một lô hàng trong tương lai có thể phải tự trả lời hàng loạt câu hỏi: nó được sản xuất ở đâu, sử dụng nguyên liệu nào, phát sinh lượng carbon ra sao, có liên quan tới phá rừng hay không, và dữ liệu đó có đáng tin cậy hay không.
Dữ liệu trở thành một phần của câu chuyện môi trường
Nếu nhìn bề ngoài, truy xuất nguồn gốc là câu chuyện công nghệ. Nhưng đằng sau hệ thống dữ liệu ấy là hàng loạt yêu cầu mới về môi trường và phát triển bền vững.
Những ngành chịu áp lực lớn nhất
Các nhóm ngành đang chịu yêu cầu truy xuất và dữ liệu môi trường ngày càng cao gồm nông sản, thực phẩm, thủy sản, dệt may, gỗ, cà phê và các sản phẩm liên quan tới phá rừng. Đây cũng là những lĩnh vực xuất khẩu chủ lực của Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.
Lô cà phê xuất khẩu sang Châu Âu có thể phải chứng minh vùng nguyên liệu không liên quan tới phá rừng. Sản phẩm nông nghiệp có thể phải khai báo lượng phát thải carbon. Còn doanh nghiệp thực phẩm có thể phải theo dõi dấu chân môi trường trong toàn bộ chuỗi sản xuất.
Điều đó khiến dữ liệu môi trường bắt đầu trở thành một phần của cạnh tranh thương mại. Các chuỗi cung ứng toàn cầu đang chuyển dần sang mô hình “data-driven supply chain” — chuỗi cung ứng vận hành dựa trên dữ liệu thời gian thực, theo Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF).
Trong cấu trúc mới này, dữ liệu đang trở thành ngôn ngữ để hàng hóa đi vào thị trường quốc tế.
Khoảng cách lớn nhất nằm ở đâu
Vấn đề đáng chú ý hiện nay là khoảng cách giữa yêu cầu quốc tế và năng lực thực tế của doanh nghiệp vừa và nhỏ.
Nhiều cơ sở sản xuất vẫn quản lý dữ liệu bằng giấy tờ thủ công. Thông tin vùng nguyên liệu còn phân tán. Dữ liệu giữa các khâu thiếu kết nối và thiếu chuẩn chung.
Tóm tắt bài
Trong các chuỗi cung ứng toàn cầu mới, giá thành hay chất lượng sản phẩm dường như chưa đủ. Doanh nghiệp bắt đầu phải chứng minh được nguồn gốc nguyên liệu, dữ liệu phát thải, quá trình sản xuất và khả năng truy xuất thông tin theo thời gian thực. Tại hội thảo “Xu hướng và giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp tham gia chuỗi sản xuất và cung ứng toàn cầu” do Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) tổ chức ngày 26/5, một đqị biểu cho rằng cạnh tranh quốc tế đang bước sang giai đoạn mà hàng hóa phải có khả năng “tự chứng minh chính mình”.
Trong nông nghiệp, câu chuyện còn phức tạp hơn vì chuỗi sản xuất thường đi qua nhiều tầng khác nhau, từ nông hộ, hợp tác xã, thương lái đến sơ chế, vận chuyển và xuất khẩu. Chỉ cần một mắt xích thiếu dữ liệu hoặc dữ liệu không đồng nhất, khả năng truy xuất của toàn bộ chuỗi có thể bị ảnh hưởng.
Đó là lý do nhiều doanh nghiệp hiện nay bắt đầu nhìn truy xuất nguồn gốc theo cách khác trước. Nó đang dần trở thành hạ tầng tồn tại của chuỗi cung ứng mới.
Vài năm gần đây, nhiều cuộc thảo luận về Net Zero thường tập trung vào carbon. Nhưng trên thực tế, carbon chỉ là một phần của câu chuyện dữ liệu môi trường.
Điều này khiến các chủ đề về carbon, ESG, truy xuất nguồn gốc và dữ liệu môi trường bắt đầu kết nối chặt với nhau hơn trước.
Đó cũng là lý do nhiều chuyên gia gọi dữ liệu là hộ chiếu mới của hàng hóa toàn cầu. Điều đó cho thấy dữ liệu đang dần trở thành một phần của giá trị hàng hóa.
VFEJ
