Một buổi sáng không khẩu hiệu, không sân khấu – nhưng việc trồng cây vẫn diễn ra như một thói quen.
Bài viết được biên tập từ tư liệu năm 2010, ghi chép của một phóng viên quốc tế trong quá trình tác nghiệp tại khu vực Đông Nam Á.
Đây là một phần trong loạt bài nhìn lại cách các quốc gia trong khu vực tiếp cận câu chuyện môi trường bằng những thực hành xã hội cụ thể.
Buổi sáng ở một thị trấn nhỏ tại Lào bắt đầu chậm. Không có không khí của một chiến dịch lớn, cũng không có dấu hiệu của một sự kiện truyền thông. Nhưng ở nhiều con đường, người dân đã ra ngoài từ sớm. Họ mang theo cuốc, xẻng, cây giống.
Không có khẩu hiệu treo dày đặc. Không có sân khấu. Không có phát biểu dài.
Chỉ có việc trồng cây.
Ở một góc trường học, học sinh xếp hàng nhận cây. Các em biết mình sẽ trồng ở đâu. Một vài giáo viên đứng gần đó chỉ để quan sát. Ở khu dân cư, các hộ dân làm việc theo nhóm nhỏ. Ai việc nấy. Không cần phân công rõ ràng. Không ai nói nhiều về “ý nghĩa”. Việc làm này dường như đã được hiểu từ trước.
Thoạt nhìn, đây có thể được xem như một hoạt động quen thuộc – điều mà nhiều quốc gia cũng từng làm: phát động “Tết trồng cây”, kêu gọi nhân dân tham gia, đặt mục tiêu số lượng.
Nhưng khi quan sát lâu hơn, một chi tiết khác dần lộ ra.
Ở đây, việc trồng cây không diễn ra như một chiến dịch có điểm bắt đầu và kết thúc rõ ràng. Nó giống một nhịp sinh hoạt. Một việc “đến lúc thì làm”. Không có cảm giác “tham gia cho có”.
Không có dấu hiệu của việc làm theo phong trào. Trải nghiệm này làm thay đổi cách nhìn ban đầu.
Trồng cây, trong bối cảnh này, không còn là một hành động mang tính biểu tượng. Trồng cây trở thành một phần của đời sống – giống như việc dọn dẹp nhà cửa hay chăm sóc một mảnh vườn.
Một lớp khác của câu chuyện xuất hiện, chính sách tồn tại ở cách nó được lặp lại trong đời sống hàng ngày chứ không chỉ ở trên văn bản
Điều đáng chú ý, từ góc độ truyền thông, nằm ở chỗ câu chuyện gần như không cần “kể”.
Không có chiến dịch truyền thông rầm rộ đi kèm. Không có nhu cầu phải liên tục nhắc lại thông điệp. Bản thân hành vi đã trở thành thông điệp.
Nếu chính sách đạt đến trạng thái đó, vai trò của truyền thông cũng thay đổi. Ghi nhận và duy trì một chuẩn mực đã hình thành chứ không dừng ở “kêu gọi” hay “thuyết phục”
Điều này gợi ra một câu hỏi: bao giờ thông điệp môi trường thực sự “kết thúc” vai trò của nó – để nhường chỗ cho hành vi?
Ngày trồng cây ở Lào có thể không tạo ra những con số ấn tượng. Nhưng nó cho thấy một khả năng khác của chính sách môi trường: đi từ vận động sang thói quen, từ khẩu hiệu sang thực hành.
Đặt trong bối cảnh rộng hơn của khu vực, những trải nghiệm như vậy gợi ra một cách nhìn khác về hiệu quả: đo bằng mức độ thấm vào đời sống chứ không đo bằng quy mô chiến dịch.
Trong bối cảnh Việt Nam, nơi các chương trình môi trường vẫn thường bắt đầu bằng phát động và kết thúc bằng tổng kết, câu chuyện này mở ra một hướng suy nghĩ khác: giá trị của một chính sách có thể nằm ở việc nó không còn cần được nhắc đến thường xuyên, nhưng vẫn tiếp tục được thực hiện.
Và có lẽ, đến một lúc nào đó, điều đáng quan sát, còn bao nhiêu ngày người ta vẫn tiếp tục trồng cây sát thay vì đếm bao nhiêu cây được trồng trong một ngày
Kỳ 1: Một ngày ở Ba Vì khiến nhà báo nước ngoài thay đổi cách nhìn về Việt Nam
Kỳ 2: Giữa Expo Thượng Hải 2010, gian hàng Việt Nam kể câu chuyện rất khác
Tư liệu gốc: Mai Lan (Đông Nam Á, 2010)
Biên tập: VFEJ
