Có một thời, vịnh Nha Trang từng là niềm tự hào của cả nước với những rạn san hô rực rỡ, đa dạng sắc màu dưới làn nước trong xanh. Thế nhưng chỉ sau hơn hai thập kỷ, những “khu rừng dưới nước” ấy đang dần biến mất trong im lặng. Gần 200ha san hô đã không còn tồn tại – một sự biến mất âm thầm nhưng để lại hậu quả sâu sắc cả về sinh thái lẫn sinh kế.
Từ năm 2002 đến nay, san hô tại Nha Trang đã suy giảm nghiêm trọng. Đặc biệt tại khu bảo tồn biển Hòn Mun – nơi từng được xem là điểm lặn hấp dẫn bậc nhất Đông Nam Á – phần lớn rạn san hô đã bị tẩy trắng, vỡ vụn hoặc hoàn toàn chết. Kết quả khảo sát từ Viện Hải dương học cho thấy, nhiều điểm quan sát từng có độ phủ san hô sống trên 50%, giờ chỉ còn dưới 10%, thậm chí ở một số nơi chỉ còn là nền đá trơ trọi hoặc phủ đầy tảo.
Sự suy giảm này bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân đan xen. Trước hết là biến đổi khí hậu – với nhiệt độ nước biển tăng lên đều đặn qua từng năm, kéo theo hiện tượng tẩy trắng san hô lan rộng.
Các cơn bão lớn như Damrey (2017), bão số 9 (2021) cũng tàn phá đáng kể cấu trúc rạn. Tuy nhiên, yếu tố con người mới là tác nhân trực tiếp và nguy hiểm hơn cả. Việc phát triển hạ tầng du lịch ồ ạt, san lấp mặt biển, neo đậu tàu thuyền không kiểm soát, lặn biển bừa bãi, và cả rác thải sinh hoạt đã đẩy rạn san hô đến giới hạn chịu đựng cuối cùng.
Một trong những minh chứng rõ nhất là khu vực Hòn Chồng – từng là nơi có rạn san hô phát triển khá tốt, nay gần như bị phá hủy do du khách giẫm đạp, chạm tay hoặc bẻ nhánh san hô. Tại một số bãi lặn, mật độ người xuống nước cao tới hàng trăm lượt mỗi ngày trong mùa cao điểm. Chưa kể, các hoạt động đánh bắt cá ven bờ bằng phương pháp hủy diệt như xung điện, lưới kéo cũng khiến san hô bị tổn thương nghiêm trọng.
Hậu quả không chỉ dừng lại ở mất cảnh quan. Rạn san hô là nơi sinh sản, trú ngụ của nhiều loài hải sản. Khi san hô chết, hệ sinh thái bị đứt gãy, sản lượng hải sản ven bờ giảm mạnh. Người dân mất kế sinh nhai, còn ngành du lịch biển – vốn dựa phần lớn vào vẻ đẹp dưới nước – cũng dần mất điểm trong mắt du khách quốc tế.
Trước tình trạng ấy, nhiều nỗ lực phục hồi đã được triển khai. Ở một số khu vực như Bãi Tiên, dự án trồng san hô nhân tạo đã mang lại tín hiệu tích cực. Những nhánh san hô giống được gắn trên giá đỡ dưới biển, chăm sóc và giám sát định kỳ. Sau hơn một năm, một số loài như san hô sừng hươu đã phát triển trở lại, tạo nền tảng cho sinh vật biển quay về.
Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng phục hồi san hô là quá trình rất dài hơi – có thể mất từ 5 đến 10 năm để thấy hiệu quả rõ rệt. Và nếu các tác nhân gây hại không được kiểm soát triệt để, mọi nỗ lực tái tạo cũng sẽ sớm bị phá hủy.
Chính quyền tỉnh Khánh Hòa đã ra nhiều quyết định để bảo vệ san hô, trong đó có việc tạm dừng tất cả hoạt động lặn biển ở khu vực Hòn Mun từ năm 2022, khoanh vùng rạn, cắm biển cấm tiếp cận, và nâng mức xử phạt hành vi xâm hại san hô lên đến hàng chục triệu đồng. Tuy nhiên, để việc bảo vệ thực sự hiệu quả, cần có sự phối hợp liên ngành, gắn trách nhiệm giữa các sở ban ngành, lực lượng kiểm ngư, cộng đồng địa phương và chính người làm du lịch.
San hô là “kho báu” của đại dương – một khi mất đi sẽ rất khó phục hồi, thậm chí không thể tái tạo trong một thế hệ. Vịnh Nha Trang không chỉ mất đi sắc màu – mà còn đang mất dần khả năng bảo vệ bờ biển, giảm sóng, tạo nơi trú ẩn cho sinh vật biển.
Bài học từ Nha Trang cũng là lời cảnh tỉnh cho nhiều vùng biển khác ở Việt Nam – nơi đang phát triển du lịch biển nhanh nhưng thiếu bền vững. Bảo tồn rạn san hô không chỉ là việc của ngành khoa học hay môi trường – mà cần được nhìn nhận như bảo vệ một phần di sản thiên nhiên của chính chúng ta.
Đức Trung
