Giỏi nghề chưa chắc giỏi truyền thông (kỳ 6)

Từ bài, ảnh đến video AI, VFEJ đề cập công nghệ giúp ai cũng có thể xuất bản nội dung. Nhưng thời buổi ai cũng có thể nói như chuyên gia, câu hỏi lớn hơn, chuyên môn tốt có tự đủ sức đến với công chúng?

Niềm tin không đến từ hình thức đẹp mắt Nghiên cứu của Viện nghiên cứu Quyết định Thị trường - NIM, (Đức) cho thấy trôi chảy trong cách trình bày hoặc cảm giác chuyên nghiệp chưa đủ tạo niềm tin bền vững. Công chúng quan tâm đến khả năng kiểm chứng, nguồn phát thông tin, và chủ thể chịu trách nhiệm. Trong kỷ nguyên AI, nội dung đẹp và nhanh ngày càng dễ tạo. Niềm tin vì thế trở thành yếu tố khó thay thế hơn bao giờ hết.

AI giúp sản xuất nội dung trở nên nhanh hơn, đẹp hơn, và dễ tiếp cận hơn. Chỉ với vài công cụ phổ biến, cá nhân có thể tự viết bài, dựng video, tạo hình ảnh, và xây dựng kênh riêng mà trước đây cần cả một nhóm equipe. Nó mở cơ hội lớn cho những ai giỏi nghề muốn tiếp cận công chúng trực tiếp. Nhưng nó cũng đặt câu hỏi ngày càng thực tế, giỏi nghề có đồng nghĩa với giỏi truyền thông? Câu hỏi không dành riêng cho lĩnh vực sức khỏe. Nó cũng xuất hiện trong lĩnh vực môi trường, giáo dục, khoa học, nông nghiệp, hay quản trị công. Ở bất kỳ lĩnh vực nào có yếu tố chuyên môn cao, khoảng cách giữa biết và nói để công chúng hiểu đúng chưa bao giờ là chuyện đơn giản.

Chuyên gia cũng muốn tự nói với công chúng

Bác sỹ muốn chia sẻ kiến thức phòng bệnh. Nhà khoa học môi trường muốn cảnh báo về vi nhựa, ô nhiễm không khí, hay suy giảm đa dạng sinh học. Kỹ sư năng lượng muốn giải thích chuyển dịch xanh. Đây đều là nhu cầu chính đáng. Trong nhiều trường hợp, chuyên gia trong nghề trực tiếp lên tiếng giúp thông tin đi nhanh hơn, ít qua trung gian hơn, và giữ được độ chính xác chuyên môn tốt hơn. Công chúng cũng có thêm cơ hội tiếp cận tiếng nói từ chuyên gia hiểu vấn đề tận gốc.

Ba dấu hiệu chuyên môn đang đuối truyền thông Nói đúng nhưng công chúng không hiểu Nội dung nhiều lượt xem nhưng ít niềm tin Xuất hiện nhiều nhưng uy tín không tăng

Song lợi thế chỉ đúng nếu chuyên môn được chuyển hóa thành ngôn ngữ công chúng có thể hiểu. Không ít chuyên gia giỏi nghề nhưng bước vào không gian số gặp khó khăn. Họ diễn đạt quá kỹ thuật, nói dài, thiếu cấu trúc, hoặc ngược lại, đơn giản hóa quá mức để chạy theo lượt xem. Lúc đó, thông tin đúng vẫn có thể thất bại về truyền thông.

Giỏi nghề và giỏi truyền đạt là hai năng lực khác nhau

Một chuyên gia có thể giỏi điều trị nhưng chưa chắc giỏi kể chuyện. Một nhà nghiên cứu có thể hiểu sâu biến đổi khí hậu nhưng chưa chắc biết cách nói sao cho công chúng thấy vấn đề liên quan đến mình. Truyền thông không phải nói ra. Nó là khả năng lựa chọn thông điệp, hiểu tâm lý công chúng, dự đoán cách câu chữ sẽ bị hiểu ra sao, chọn ví dụ phù hợp, đặt đúng mức độ chắc chắn, và biết khi nào nên dừng ở điều chưa đủ bằng chứng. Đó là lý do nhiều tổ chức lớn trên thế giới tách rõ vai trò chuyên gia và truyền thông. Chuyên gia cung cấp nội dung cốt lõi; đội ngũ truyền thông giúp nội dung đến được công chúng mà không sai lệch. Một số nghiên cứu gần đây của NIM cũng cho thấy trôi chảy trong cách trình bày hay cảm giác chuyên nghiệp chưa đủ tạo niềm tin bền vững. Công chúng quan tâm ai chịu trách nhiệm cho thông tin, mức độ xác thực, và khả năng kiểm chứng phía sau nội dung.

Ba mô hình hiệu quả hơn tự làm tất cả Chuyên gia + nhà báo Chuyên gia + đội ngũ nội dung Chuyên gia + biên tập dữ liệu / hình ảnh

Nói cách khác, nói hay chưa đủ, nói đúng cách cũng chưa đủ; còn phải nói điều có thể đứng vững khi bị đặt câu hỏi.

Hình mẫu đáng tham khảo: chuyên gia giỏi nghề nói, truyền thông đồng hành

Trong lĩnh vực sức khỏe, nhiều bệnh viện lớn hiện nay xây dựng mô hình khá hiệu quả, bác sỹ xuất hiện với vai trò chuyên môn, đội ngũ truyền thông hỗ trợ biên tập, quay dựng, kiểm tra cách diễn đạt, và phản hồi công chúng. Trong lĩnh vực môi trường, mô hình tương tự cũng cần thiết. Chuyên gia có thể nắm chắc số liệu về chất lượng không khí, phát thải carbon, hay xói lở bờ biển. Nhưng để cộng đồng hiểu vì sao điều đó liên quan đến đời sống hằng ngày, cần thêm kỹ năng kể chuyện bằng dữ liệu, hình ảnh, và ngôn ngữ dễ tiếp cận. Hai năng lực này đi cùng nhau, thông tin thường vừa chính xác vừa lan tỏa.

Rủi ro khi ôm trọn cả hai vai

Nếu một cá nhân vừa làm chuyên môn, vừa tự vận hành truyền thông, vừa chạy tương tác, rủi ro dễ xuất hiện ở ba điểm. Thứ nhất, đơn giản hóa quá mức để dễ lan truyền. Các vấn đề phức tạp bị rút thành vài công thức ngắn. Thứ hai, xây hình ảnh nhanh hơn xây uy tín. Kênh có thể lớn nhanh, nhưng niềm tin dễ lung lay nếu thông tin thiếu nhất quán. Thứ ba, kiệt sức nghề nghiệp. Chuyên gia làm chuyên môn vốn nhiều áp lực, nếu phải gánh thêm vai trò sản xuất nội dung liên tục, chất lượng cả hai phía có thể giảm.

Vậy có nên tự làm truyền thông không

Câu trả lời có lẽ là có thể, song không nhất thiết làm một mình. Cá nhân có chuyên môn nên chủ động hiện diện trước công chúng nhiều hơn. Xã hội luôn cần tiếng nói hiểu biết, và có trách nhiệm. Song hiện diện không đồng nghĩa tự gánh toàn bộ quy trình truyền thông. Trong nhiều trường hợp, cách tốt nhất là cộng tác. Chuyên gia giỏi nghề giữ phần đúng, truyền thông giữ phần dễ hiểu, biên tập giữ phần rõ và cân bằng, và công chúng giữ quyền đặt câu hỏi. Đó là mô hình bền hơn nhiều so với một cá nhân cố làm tất cả. Với môi trường, nhu cầu này càng cấp thiết. Biến đổi khí hậu, ô nhiễm nhựa, suy giảm hệ sinh thái biển, an ninh nguồn nước hay chuyển đổi xanh đều là chủ đề khó, nhưng luôn gần gũi với đời sống. Nếu chỉ nói bằng thuật ngữ, công chúng sẽ rời đi. Nếu chỉ nói bằng cảm xúc, vấn đề bị méo mó. Lĩnh vực môi trường vì thế cần cầu nối giữa khoa học và xã hội, nhà báo, giới làm truyền thông khoa học, biên tập viên dữ liệu, đội ngũ kể chuyện bằng hình ảnh. Đây cũng là khoảng trống mà nhiều tổ chức tại Việt Nam có thể đầu tư mạnh hơn trong thời gian tới. Tạm dừng chuỗi bài, không dừng chuyện Từ bài, ảnh, đến video; từ AI đến niềm tin; từ chuyên môn đến truyền thông – chuỗi bài tạm dừng ở đây để mở đối thoại rộng hơn. Các câu hỏi đặt ra vẫn còn nguyên giá trị: AI ngày càng mạnh, công chúng nên tin vào điều gì? Chuyên gia giỏi nghề nên hiện diện trên mạng xã hội ra sao? Báo chí và truyền thông chuyên nghiệp giữ vai trò gì trong kỷ nguyên ai cũng có thể xuất bản? VFEJ mong tiếp tục nhận được ý kiến từ độc giả, chuyên gia, giới làm nội dung và các đơn vị quan tâm. Nếu có đủ quan tâm từ cộng đồng, chủ đề này có thể mở rộng thành talkshow, tọa đàm chuyên đề, chương trình đào tạo kỹ năng truyền thông cho chuyên gia, hoặc các diễn đàn kết nối giữa giới chuyên môn và báo chí. Chuỗi bài tạm khép, nhưng các thảo luận có lẽ mới chỉ bắt đầu.

Trang Hồng (t/h)|

Kỳ 1- AI viết nội dung nhưng không thể tạo niềm tin

Kỳ 2  Có câu chuyện “cực thuyết phục” nhưng bán được không

Kỳ 3: Chuyện thật nhưng điều gì khiến ta tin  Kỳ 4: Trông như thật, lợi thế hay rủi ro của truyền thông AI  Kỳ 5: Video AI dựng: niềm tin có đủ để hành động