Ít ai ngờ một loài cây mọc hoang giữa vùng núi cao có thể tạo chuỗi giá trị từ thực phẩm, dược liệu đến du lịch sinh thái. Nhưng câu chuyện của hắc mai biển ở Himalaya cũng đặt ra cảnh báo: nếu khai thác thiếu kiểm soát, tài nguyên này sẽ biến mất, kéo theo hệ lụy cho cả người và thiên nhiên.
Trên dãy Himalaya hùng vĩ, cao hơn 1,6 km so với mực nước biển, có một loài thực vật tuyệt vời: cây hắc mai biển. Dãy núi cao nhất thế giới này cung cấp môi trường sống lý tưởng cho loài cây bụi có gai, phát triển nhanh, phủ đầy quả mọng màu vàng và cam. Được biết đến với tên gọi địa phương là chharma, hắc mai biển được sử dụng trong y học, thực phẩm và các sản phẩm làm đẹp. Loài cây này cũng đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái của khu vực.
Năm nay, Ngày Động vật Hoang dã Thế giới (World Wildlife Day) tập trung làm nổi bật các loại cây thuốc và cây thơm (MAPs) như hắc mai biển và vai trò của chúng trong bảo tồn sức khỏe, di sản, và sinh kế. Hàng triệu cá nhân phụ thuộc MAPs và các sản phẩm lâm nghiệp ngoài gỗ khác để duy trì sức khỏe và sinh kế. Khoảng 50.000–70.000 loài MAPs thu hoạch trên toàn cầu như nguồn thực phẩm, thuốc và thu nhập. Đồng thời, MAPs thúc đẩy các hệ sinh thái lành mạnh bằng cách ổn định đất, tăng cường đa dạng sinh học, và hỗ trợ các loài thụ phấn.
Chương trình Bảo tồn Động vật Hoang dã Toàn cầu (GWP), được Quỹ Môi trường Toàn cầu (GEF) tài trợ và Ngân hàng Thế giới (WB) dẫn đầu, quy tụ 38 quốc gia trên khắp Châu Phi, Châu Á, Mỹ Latin và Caribe để chống nạn buôn bán động vật hoang dã bất hợp pháp và không bền vững; thúc đẩy các nền kinh tế dựa vào động vật hoang dã, chẳng hạn, các nền kinh tế được hỗ trợ bởi các sản phẩm thủy sản quý hiếm (MAP); và tạo điều kiện chung sống hài hòa giữa người và động vật hoang dã.
Tại Ấn Độ, dự án GWP Ấn Độ SECURE Himalaya đã củng cố chuỗi giá trị cho các sản phẩm thủy sản quý hiếm như cây hắc mai biển, mang lợi ích cho cộng đồng địa phương và bảo tồn đa dạng sinh học.
Các dự án GWP khác ở Châu Á tập trung tăng cường cơ hội cho du lịch sinh thái và các nền kinh tế dựa vào động vật hoang dã. Ví dụ, dự án GWP Cambodia về Cảnh quan Bền vững và Du lịch Sinh thái (CSLEP) do Ngân hàng Thế giới dẫn đầu đã thành lập các nhóm cộng đồng giúp thúc đẩy chuỗi giá trị sản phẩm lâm nghiệp ngoài gỗ với trai xanh và tre.
Cây hắc mai biển mang lợi ích kinh tế và môi trường
Cây hắc mai biển là một sản phẩm thương mại lâu đời ở Ấn Độ. Các cộng đồng địa phương và bộ lạc trên khắp dãy Himalaya trồng loại cây này làm thực phẩm, thuốc và các sản phẩm làm đẹp cho bản thân và tha nhân, bán các bộ phận và sản phẩm của cây ở thị trường chính thức và không chính thức. Ví dụ, các cộng đồng bộ lạc ở bang Himachal Pradesh sử dụng phương pháp truyền thống để sản xuất trà, mứt, rượu, và dưa chua từ quả hắc mai biển.
Ngoài lợi ích kinh tế, hắc mai biển còn giúp phục hồi cảnh quan và sườn dốc suy thoái. Với khả năng sinh trưởng mạnh trong điều kiện khắc nghiệt, loài cây này có thể giúp giảm thiểu thiên tai và ngăn ngừa mất môi trường sống trên khắp vùng Himalaya của Ấn Độ.
Chặt phá cây hắc mai biển đe dọa sinh tồn
Dù có nhiều lợi ích, 9% loài cây hắc mai biển (MAP) bị đe dọa tuyệt chủng trong Danh sách Đỏ của IUCN. Khai thác quá mức, mất môi trường sống, biến đổi khí hậu và buôn bán quốc tế không được kiểm soát hoặc bất hợp pháp là các đe dọa chính với các loài MAP trên toàn cầu.
Không phải ai cũng nhận ra giá trị của hắc mai biển. Khi nhu cầu về loài cây này tăng, các đe dọa với nó cũng tăng theo. Ở nhiều khu vực thuộc dãy Himalaya của Ấn Độ, hắc mai biển bị chặt phá để nhường chỗ cho mục đích sử dụng đất khác, thường dẫn đến suy thoái đất, gây nguy hiểm cho sức khỏe, di sản, và sinh kế của cộng đồng cũng như môi trường. Không chỉ cộng đồng chịu thiệt hại khi hắc mai biển bị chặt phá; báo tuyết và con mồi của chúng phụ thuộc hệ sinh thái khỏe mạnh do loài cây này hỗ trợ.
GWP Ấn Độ Tăng cường Chuỗi Giá trị MAP
Dự án GWP India SECURE Himalaya được Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) hỗ trợ với tư cách Cơ quan GEF và do Bộ Môi trường, Rừng và Biến đổi Khí hậu Ấn Độ thực hiện. Dự án nhằm thúc đẩy quản lý bền vững các đồng cỏ và rừng núi cao ở hệ sinh thái vùng núi Himalaya để bảo tồn các loài động vật hoang dã có ý nghĩa toàn cầu, gồm báo tuyết đang bị đe dọa và môi trường sống của chúng, đảm bảo sinh kế bền vững và lợi ích kinh tế xã hội cho cộng đồng.
Để đạt mục tiêu đó, dự án nỗ lực tăng cường chuỗi giá trị cho hắc mai biển và các loại cây thuốc khác để chúng mang lợi ích cho cộng đồng miền núi. Cụ thể, dự án GWP India SECURE Himalaya đào tạo các nhóm thu hái và sản xuất địa phương về thu hoạch bền vững, chế biến cơ bản và kiểm soát chất lượng các loại cây thuốc, đồng thời, tạo điều kiện liên kết thị trường để cộng đồng có thể bán các sản phẩm cây thuốc trực tiếp và có trách nhiệm hơn.
Dự án cũng giúp cộng đồng canh tác các loại cây thuốc như hắc mai biển bền vững hơn. Hơn 250 Ủy ban Quản lý Đa dạng Sinh học được dự án hỗ trợ đảm bảo cộng đồng trong các Khu Bảo tồn Cây thuốc, tránh khai thác quá mức và suy thoái đất, từ đó, bảo vệ sinh kế của họ cũng như môi trường sống của báo tuyết.
Theo worldbank.org
