Trong vài năm gần đây, tín chỉ carbon xuất hiện nhiều hơn trong các thảo luận về nông nghiệp và Net Zero. Carbon trở thành một dạng ngôn ngữ mới của thị trường toàn cầu. Nông trại hấp thụ nhiều CO₂ hơn có thể tạo thêm nguồn thu, mở cơ hội tham gia thị trường tín chỉ carbon hoặc giúp nông sản thuận lợi hơn trong chuỗi cung ứng xanh
CARBON TỪ VƯỜN CÀ PHÊ (Kỳ 4)
Nhìn trên bề mặt, đây là câu chuyện khá dễ hiểu: cây xanh hấp thụ carbon, lượng phát thải giảm, môi trường được cải thiện. Tuy nhiên, thực tế không đơn giản như vậy.
Dự án carbon có thể giúp tăng lượng CO₂ được hấp thụ, song điều đó chưa đủ để khẳng định toàn bộ mô hình canh tác đã thực sự bền vững. Vì thế, các tiêu chuẩn carbon quốc tế hiện nay, ngoài đo carbon trong sinh khối cây trồng, người ta bắt đầu theo dõi thêm chất lượng đất, nguồn nước, đa dạng sinh học, và cả tác động sinh kế tại địa phương.
Trong tài liệu thiết kế Dự án Carbon Nông lâm Kết hợp Cà phê – Sầu riêng Xen canh tại Krông Pắc, phần đánh giá môi trường và tác động xã hội chiếm dung lượng khá lớn. Điều này cho thấy thị trường carbon hiện nay đã khác trước. Carbon giờ vừa là câu chuyện của khí thải vừa mở rộng sang toàn bộ hệ sinh thái sản xuất.
Carbon tăng, áp lực nước tưới cũng tăng theo
Nếu có một chủ đề thường xuyên được nhắc đến tại Tây Nguyên vài năm gần đây, đó chỉ có thể là nước tưới cho những trang trại bạt ngàn sầu riêng. Sầu riêng mang giá trị kinh tế cực cao, nhưng đây cũng là loại cây có nhu cầu nước lớn, đặc biệt trong giai đoạn ra hoa và nuôi trái. Lượng nước phục vụ sầu riêng cao hơn đáng kể so với nhiều loại cây công nghiệp khác trong khu vực, theo Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI).
Carbon chưa phản ánh toàn bộ môi trường
Dự án hấp thụ nhiều CO₂ vẫn có thể đối mặt với: áp lực nước tưới; suy giảm đa dạng sinh học; độc canh cây trồng; thoái hóa đất; hoặc phụ thuộc hóa chất.
Đó là lý do nhiều tiêu chuẩn carbon mới hiện nay theo dõi thêm dữ liệu về hệ sinh thái và cộng đồng địa phương.
Trong mô hình xen canh cà phê – sầu riêng, câu chuyện nước tưới vì thế trở nên nhạy cảm hơn. Nếu diện tích mở rộng nhanh, áp lực lên tài nguyên nước cũng có thể tăng theo.
Đây là điểm khiến nhiều dự án carbon nông nghiệp trên thế giới hiện nay phải đối diện với các tranh luận khá phức tạp. Mô hình có thể giúp hấp thụ thêm carbon, nhưng đồng thời cũng làm gia tăng nhu cầu nước tưới hoặc gây áp lực lên hệ sinh thái địa phương. Theo World Resources Institute (WRI), nhiều chương trình chuyển đổi xanh hiện nay đang đồng thời đối mặt hai yêu cầu: giảm phát thải và bảo vệ tài nguyên nước.
Tại Tây Nguyên, nơi mùa khô ngày càng kéo dài dưới tác động của biến đổi khí hậu, câu chuyện có thể trở thành vấn đề lớn hơn trong những năm tới.
Carbon và nguy cơ mở rộng độc canh
Tây Nguyên từng trải qua nhiều chu kỳ cây trồng có tốc độ tăng trưởng nhanh. Hồ tiêu là ví dụ điển hình. Giá tăng mạnh kéo theo mở rộng diện tích, sau đó là đất đai suy kiệt và dịch bệnh xuất hiện trên diện rộng.
ILUC là gì?
ILUC (Indirect Land Use Change) là thay đổi sử dụng đất gián tiếp.
Ví dụ, khu vực mở rộng diện tích cây trồng phục vụ thị trường carbon hoặc nhiên liệu sinh học, kéo theo phá rừng hoặc chuyển đổi hệ sinh thái ở khu vực khác.
Đây là tranh luận lớn nhất hiện nay về tính bền vững thực sự của các chương trình giảm phát thải.
Hiện nay, sầu riêng đang tạo làn sóng tương tự ở nhiều địa phương. Diện tích sầu riêng tại Việt Nam đã tăng nhanh trong vài năm gần đây, đặc biệt tại khu vực Tây Nguyên, theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường.
Nếu giá trị xuất khẩu và tín chỉ carbon cùng đổ vào một loại cây trồng, áp lực mở rộng diện tích có thể còn lớn hơn trước. Đây là lý do nhiều tiêu chuẩn quốc tế hiện nay đặc biệt quan tâm tới nguy cơ “Indirect Land Use Change” (ILUC) — thay đổi Sử dụng đất Gián tiếp.
Hiểu đơn giản, nếu nhu cầu phát triển vùng nguyên liệu dẫn tới phá rừng hoặc chuyển đổi hệ sinh thái tự nhiên, lợi ích giảm phát thải từ tín chỉ carbon có thể bị triệt tiêu.
ILUC hiện là một trong những tranh luận lớn nhất của các chương trình nhiên liệu sinh học và thị trường carbon toàn cầu, theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD).
Câu chuyện cho thấy carbon đôi lúc chỉ phản ánh một phần của bức tranh môi trường.
Vườn cây hấp thụ carbon tốt vẫn có thể tạo áp lực lên hệ sinh thái
Trong nhiều tài liệu quốc tế, carbon thường được gọi là “chỉ số khí hậu”. Điều đó có nghĩa carbon quan trọng, nhưng không đại diện cho toàn bộ sức khỏe môi trường.
Tóm tắt bài
Tín chỉ carbon thường được xem như biểu tượng của chuyển đổi xanh. Tuy nhiên, phía sau các số liệu hấp thụ CO₂ là hàng loạt câu hỏi khác về nước tưới, đất đai, đa dạng sinh học và áp lực mở rộng vùng trồng. Từ dự án cà phê – sầu riêng xen canh tại Krông Pắc (Đắk Lắk), câu chuyện carbon bắt đầu bước sang giai đoạn phức tạp hơn: làm sao giảm phát thải mà vẫn giữ được cân bằng sinh thái và sinh kế lâu dài.
Khu đất có thể tăng lượng sinh khối và hấp thụ CO₂ tốt hơn trước, nhưng đồng thời vẫn xuất hiện các hiện tượng như xói mòn đất, suy giảm đa dạng sinh học, hoặc phụ thuộc nhiều hơn vào hóa chất và phân bón.
Vì vậy, nhiều dự án carbon hiện nay phải kết hợp thêm các bộ tiêu chuẩn liên quan đến cộng đồng và hệ sinh thái, chẳng hạn tiêu chuẩn CCB (Climate, Community & Biodiversity – Khí hậu, Cộng đồng & Đa dạng Sinh học).
Các dự án áp dụng CCB phải chứng minh tác động tích cực không chỉ với khí hậu mà còn với cộng đồng địa phương và đa dạng sinh học, theo Verra.
Điều này cho thấy thị trường carbon đang bước sang giai đoạn khắt khe hơn. Thị trường không còn quan tâm riêng lượng CO₂ được hấp thụ, mà bắt đầu theo dõi chất lượng môi trường tổng thể phía sau các tín chỉ carbon đó.
Chuyện lớn nhất nằm ở cách canh tác
Nếu đọc kỹ tài liệu dự án Krông Pắc, phần đáng chú ý nhất thực ra không nằm ở tín chỉ carbon. Nó nằm ở mô hình canh tác. Cây che phủ, đa tầng sinh học, giảm xói mòn, quản lý nước tưới và duy trì sinh khối đất mới là các yếu tố quyết định giá trị môi trường dài hạn.
Góc nhìn VFEJ
Trong nhiều năm, môi trường thường được nhìn qua các chỉ số riêng lẻ như lượng CO₂ hay diện tích cây xanh. Tuy nhiên, các dự án carbon thế hệ mới cho thấy bức tranh phức tạp hơn nhiều. Mô hình canh tác có thể hấp thụ carbon tốt nhưng vẫn tạo áp lực lên nước tưới, đất đai hoặc đa dạng sinh học. Điều này đặt ra yêu cầu mới cho truyền thông môi trường: theo dõi chất lượng thật sự của quá trình chuyển đổi xanh, thay vì chỉ dừng ở những con số phát thải.
Agroforestry — nông lâm kết hợp — hiện được xem là một trong những mô hình có khả năng cân bằng tốt hơn giữa sản xuất nông nghiệp, hấp thụ carbon và bảo vệ hệ sinh thái, theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO).
Tuy nhiên, hiệu quả thực tế còn phụ thuộc lớn vào cách triển khai tại từng vùng sản xuất cụ thể.
Carbon rồi sẽ đi tới câu chuyện tiêu dùng
Trong thời gian dài, phần lớn tranh luận về carbon diễn ra tại các hội nghị khí hậu hoặc tài liệu kỹ thuật. Hiện nay, tuy thế, câu chuyện bắt đầu dịch chuyển gần hơn tới thị trường tiêu dùng. Cà phê có truy xuất nguồn gốc phát thải. Sầu riêng có dữ liệu vùng trồng. Nông sản gắn dấu chân carbon.
Sản phẩm phải chứng minh lượng nước sử dụng hoặc khả năng bảo vệ hệ sinh thái.
Điều đó cho thấy carbon đang dần thoát khỏi phạm vi của các báo cáo môi trường. Nó bắt đầu tác động trực tiếp tới giá bán, xuất khẩu và cả lựa chọn tiêu dùng trong tương lai.
VFEJ
