▌ SERIES: VIỆT NAM HƯỚNG TỚI NET ZERO 2050 (BÀI 1)
Còn vài năm nữa là đến mốc 2028, thời điểm Việt Nam cam kết vận hành chính thức sàn giao dịch tín chỉ carbon. Hạ tầng pháp lý đã có. 110 doanh nghiệp đã được chọn thí điểm. Tuy thế, hạ tầng mềm, nhân lực, dữ liệu, và niềm tin liệu đã theo kịp.
Tại Hội nghị Biến đổi Khí hậu Lần thứ 26 (COP26), Thủ tướng Phạm Minh Chính cam kết đưa Việt Nam về mức phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Đó là lúc 0 giờ đêm Glasgow, Scoltland thuộc Anh Quốc, cuối năm 2021. Bốn năm sau, đồng hồ đang chạy và thị trường carbon, công cụ tài chính trọng yếu để hiện thực hóa cam kết, đang bước vào giai đoạn tăng tốc quyết định.
Đây là bài đầu tiên trong series phân tích chuyên sâu của VFEJ về hành trình Việt Nam xây dựng thị trường carbon, từ chính sách đến sàn giao dịch, từ nhà máy nhiệt điện đến rừng ngập mặn, từ số liệu cam kết đến thực tế vận hành.
Ba lớp hạ tầng và cuộc đua thực sự
Infographic công bố đầu năm 2026 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng Bộ Tài chính của Việt Nam chia thị trường carbon thành ba lớp riêng biệt: hạ tầng cứng (pháp lý), hạ tầng mềm (công nghệ & sàn giao dịch) và hạ tầng xã hội (doanh nghiệp & năng lực). Bức tranh có thể được hiểu như phép chia kỹ thuật, song cũng có thể đực hiểu như bản chẩn đoán trung thực về những thứ còn thiếu.
Lớp hạ tầng cứng có Luật Bảo vệ môi trường 2020, Nghị định 06/2022 và Nghị định 112/2026 mới ban hành ngày 1/4/2026 đang được đánh giá tương đối hoàn chỉnh. Cơ chế hạn ngạch và tín chỉ carbon đã có khung pháp lý. Lộ trình thí điểm 2025–2028 được Thủ tướng phê duyệt chính thức ngày 24/1/2025.
Tín chỉ carbon là một đơn vị thể hiện việc loại bỏ hoặc tránh phát thải một tấn CO₂ từ khí quyển. Các công ty, chính phủ và cá nhân có thể mua các tín chỉ này để bù trừ lượng khí thải của chính họ , tạo ra sự cân bằng giữa lượng carbon phát thải và lượng carbon được loại bỏ.
Lớp hạ tầng mềm có sàn giao dịch Carbon Việt Nam (CBX) đang vận hành thử nghiệm, gồm hệ thống đăng ký quốc gia (Nationally Registered System) kết nối với Tổng Công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSD). Đây được xem là bước đi quan trọng, giúp tín chỉ carbon tiệm cận cơ chế giao dịch chứng khoán truyền thống: minh bạch, kiểm chứng được và khớp lệnh được.
Với lớp hạ tầng xã hội, đây mới là điểm thử thách thực sự. Khoảng 110 doanh nghiệp trong ba ngành nhiệt điện, thép, và xi măng đã được chọn thí điểm. Họ phải kê khai phát thải, hoàn thành đo đạc-báo cáo-thẩm định (MRV) và hoàn thành nghĩa vụ trước ngày 31/12/2027. Vậy mà, theo nhiều chuyên gia, năng lực MRV của phần lớn doanh nghiệp vẫn đang ở mức sơ khởi.
368 tỷ USD và bài toán tài chính chưa có lời giải
Ngân hàng Thế giới ước tính Việt Nam cần thêm khoảng 368 tỷ USD từ nay đến năm 2040, tương đương 6,8% GDP mỗi năm, để theo đuổi lộ trình phát thải ròng bằng không. Khu vực công chỉ có thể đáp ứng khoảng một phần ba số đó. Phần còn lại phải đến từ thị trường. Thị trường carbon dường như là cơ chế cốt lõi để huy động nguồn lực ấy.
Tiềm năng không phải số liệu trên giấy. Việt Nam đã tham gia các cơ chế tín chỉ carbon quốc tế từ những năm 2000, với khoảng 150 dự án được cấp 40,2 triệu tín chỉ và đưa vào giao dịch quốc tế. Kinh nghiệm tích lũy hơn hai thập kỷ là lợi thế không nhiều quốc gia đang phát triển có được.
Tuy nhiên, từ tín chỉ quốc tế đến sàn giao dịch nội địa vận hành thông suốt là một khoảng cách cực lớn. Câu hỏi then chốt mà series này sẽ đeo bám:
- Ai sẽ mua?
- Ai có thể bán?
- Giá tín chỉ carbon Việt Nam sẽ phản ánh điều gì, và liệu nó có đủ sức hấp dẫn các nhà đầu tư quốc tế không?
Báo chí ở đâu trong câu chuyện
Thị trường carbon nằm ở giao điểm giữa chính sách môi trường, tài chính xanh và quyền lợi cộng đồng. Đây chính xác là địa hạt báo chí môi trường có trách nhiệm và có năng lực can thiệp sâu hơn cả.
Công chúng cần biết tín chỉ carbon là gì và nó ảnh hưởng đến giá điện, giá thép, giá xi măng như thế nào. Doanh nghiệp nhỏ và vừa, chiếm 92% tổng số doanh nghiệp Việt Nam, cần được giải thích rõ ràng về nghĩa vụ và cơ hội. Cộng đồng dân tộc thiểu số sống gần rừng cần hiểu tín chỉ REDD+ có liên quan đến sinh kế của họ ra sao.
VFEJ khởi động series “Việt Nam Hướng tới Net Zero 2050” với mục tiêu đặt báo chí môi trường vào đúng vị trí của nó:
- vừa là kênh truyền thông chính sách,
- đồng thời là không gian phản biện, giải thích và kết nối giữa nhà hoạch định chính sách, doanh nghiệp, chuyên gia và nhân dân.
VFEJ
