42 gốc mai vàng bị thu giữ ở Côn Đảo không phải câu chuyện cá biệt. Từ những gốc đào rừng bày bán mỗi dịp Tết Nguyên đán đến các vụ vận chuyển lâm sản nhỏ lẻ, rừng đang bị nhìn như một “vườn ươm cây cảnh”, và đó là vấn đề lớn.
Khi cây rời khỏi rừng
Ngày 3/4/2026, Hạt Kiểm lâm Vườn Quốc gia Côn Đảo ra quyết định xử phạt hành chính và tịch thu 42 gốc mai vàng do không có hồ sơ hợp pháp. Trước đó chưa đầy một năm, cũng tại địa bàn này, 23 gốc mai vàng khác bị phát hiện trong vụ việc tương tự.
Các số liệu lặp lại trong khoảng thời gian ngắn phản ánh cách nhìn phổ biến hơn, rừng thay vì được bảo vệ như hệ sinh thái, đang bị tiếp cận như “vườn ươm” cung cấp cây cảnh.
Điều đáng nói, trong nhiều trường hợp, chuyện pháp lý không nằm ở loài cây có quý hiếm hay không. Ngay cả khi không thuộc danh mục bảo vệ nghiêm ngặt, khai thác cây từ rừng tự nhiên, đặc biệt, trong các khu rừng đặc dụng như Vườn Quốc gia Côn Đảo, vẫn là hành vi bị cấm.
Luật Lâm nghiệp 2017 quy định rõ, rừng đặc dụng được thiết lập nhằm bảo tồn thiên nhiên, không phải phục vụ nhu cầu khai thác thương mại dưới bất kỳ hình thức nào.
Rừng không phải là “vườn ươm cây cảnh”
Tuy nhiên, thực tế cho thấy có khoảng trống nhận thức đang tồn tại. Một cây mai được nhìn như sản phẩm có thể mua bán, định giá, tạo dáng, và trưng bày, ranh giới giữa cây cảnh và tài nguyên rừng trở nên mờ nhạt.
Khi nào cây trở thành “lâm sản trái phép”?
Khai thác từ rừng tự nhiên, đặc biệt, rừng đặc dụng
Không có hồ sơ chứng minh nguồn gốc hợp pháp
Vận chuyển, mua bán trái phép
(Căn cứ: Luật Lâm nghiệp 2017; Nghị định 35/2019/NĐ-CP)
Từ đó, hành vi đào gốc, cắt tỉa, vận chuyển cây từ rừng ra ngoài bị bình thường hóa dưới danh nghĩa chơi cây, thú vui, hay kinh doanh, thay vì cần nhìn nhận như hành vi xâm hại hệ sinh thái.
Từ Côn Đảo đến những cành đào ngày Tết
Cách nhìn này không xuất hiện ở những khu rừng xa xôi. Trong đời sống thường nhật, sử dụng đào rừng mỗi dịp Tết Nguyên đán từng là ví dụ điển hình. Các cành đào có dáng tự nhiên, được cho đẹp hơn đào trồng, đã tạo thị trường khai thác trực tiếp từ rừng.
Những năm gần đây có nhiều nỗ lực siết chặt quản lý, chuyện đào rừng cho thấy thực tế, rừng dễ bị xem như nguồn cung có thể khai thác nếu giá trị thẩm mỹ, và thương mại lấn át.
Chính cách tiếp cận này tạo áp lực âm thầm nhưng kéo dài lên rừng tự nhiên. Không giống như khai thác gỗ quy mô lớn dễ bị phát hiện, lấy từng cây nhỏ, từng cá thể riêng lẻ có thể không gây chú ý ngay lập tức. Nhưng về lâu dài, đó là quá trình rút ruột hệ sinh thái.
Trong hệ sinh thái rừng ven biển như Côn Đảo, cây bản địa không đơn thuần là cá thể thực vật. Nó tham gia giữ đất, điều hòa vi khí hậu, cung cấp nơi cư trú cho sinh vật khác. Mỗi cây bị nhổ là mất đi mắt xích trong mạng lưới tự nhiên.
Những dấu hiệu lực lượng kiểm lâm ghi nhận như cây bị cắt ngọn, dỡ đá quanh gốc cho thấy quá trình xâm hại không diễn ra ngẫu nhiên, mà có chủ đích, và có thể gắn với nhu cầu thị trường.
Vì sao “cây cảnh hóa rừng” nguy hiểm?
Mất từng cá thể, phá vỡ cấu trúc hệ sinh thái
Khó phát hiện hơn khai thác gỗ quy mô lớn
Tạo thị trường ngầm, khó kiểm soát
Làm suy yếu rừng theo kiểu “âm thầm nhưng dai dẳng”
Truyền thông môi trường: chỉ đưa tin, định hướng sai
Ở góc độ pháp lý, hệ thống quy định hiện hành không thiếu. Ngoài Luật Lâm nghiệp 2017, các văn bản như Nghị định 06/2019/NĐ-CP và Nghị định 35/2019/NĐ-CP quy định rõ về hành vi khai thác, vận chuyển, và tàng trữ lâm sản trái phép. Vì thế, vấn đề nằm ở cách xã hội hiểu, và tiếp nhận chứ không thiếu luật.
Nhưng đáng chú ý, trong một số trường hợp, truyền thông vô tình góp phần định hình cách nhìn sai lệch. Các bài viết ca ngợi gốc đào rừng giá hàng trăm triệu đồng, nhấn mạnh độ hiếm, dáng đẹp hay giá trị sưu tầm, có thể khiến độc giả nhìn chúng như sản phẩm đáng khao khát thay vì một phần của hệ sinh thái bị khai thác.
Nếu thông tin nhấn mạnh giá trị thương mại mà bỏ qua bức tranh sinh thái, rừng dễ dàng bị tái định nghĩa trong nhận thức công chúng, nơi cung cấp các sản phẩm độc đáo, thay vì là không gian cần bảo vệ.
Và nếu cộng đồng nhìn hành vi lấy một cây từ rừng là bình thường, dù chế tài có nghiêm đến đâu, vi phạm vẫn có thể tiếp diễn. Ngược lại, khi nhận thức thay đổi, chính cộng đồng trở thành lực lượng giám sát hiệu quả nhất.
Đây là điểm truyền thông môi trường cần đi xa hơn đưa tin. Không nên dừng ở phản ánh sự kiện, thông tin cần giải thích vì sao hành vi đó là vi phạm, nó gây ra hậu quả gì, và quan trọng nhất, nó phản ánh cách chúng ta đang nhìn rừng như thế nào.
Một hướng tiếp cận đáng chú ý là thay đổi cách kể chuyện. Thay vì chỉ nói về giá trị của một cây khi rời khỏi rừng, có thể kể về vai trò của nó khi còn ở trong rừng. Khi đó, giá trị sinh thái không bị che khuất bởi giá trị thương mại.
Vấn đề, vì thế, không nằm ở một gốc mai hay một cành đào. Đó là cách chúng ta nhìn rừng, hệ sinh thái cần được bảo vệ, hay chỉ là một nơi có thể lấy về những gì mình thấy đẹp.
Bao giờ cách nhìn đó chưa thay đổi, những câu chuyện như ở Côn Đảo sẽ còn lặp lại.
Trang Hồng| VFEJ
(Bài mang tính phân tích, dựa trên thông tin từ cơ quan chức năng, và quy định pháp luật hiện hành).
