Tư liệu năm 2003: xung đột người – voi tại Quảng Nam từng nóng bỏng. Đến nay, bài học từ châu Phi vẫn đáng để nhìn lại.
Xung đột leo thang từ áp lực sinh tồn
Chỉ trong vài tháng, nhiều vụ voi tấn công đã xảy ra tại Quảng Nam, gây thiệt hại về người và tài sản. Mùa màng bị tàn phá, nhà cửa hư hỏng, tâm lý lo sợ lan rộng. Một số ý kiến địa phương đề xuất bắn voi để bảo đảm an toàn.
Đề xuất này lập tức gây tranh cãi. Số lượng voi hoang dã tại Việt Nam hiện còn chưa tới 100 cá thể. Việc tiêu diệt voi đồng nghĩa đẩy loài này đến gần hơn với nguy cơ tuyệt chủng.
Các chuyên gia bảo tồn chỉ ra nguyên nhân cốt lõi: môi trường sống của voi bị thu hẹp trong nhiều thập kỷ, trong khi khu dân cư mở rộng, chồng lấn lên đường di chuyển tự nhiên của đàn voi.
Bài toán không của riêng Việt Nam
Xung đột người – voi không phải hiện tượng cá biệt. Tại nhiều quốc gia châu Á như Lào, Campuchia, Thái Lan hay Malaysia, các vụ voi tấn công cũng được ghi nhận.
Ở châu Phi, vấn đề này đã tồn tại gần một thế kỷ. Kenya là một trong những điểm nóng, nơi hàng trăm người thiệt mạng trong các vụ xung đột với voi chỉ trong vài năm.
Song điều đáng chú ý là: thay vì chọn giải pháp loại bỏ voi, nhiều cộng đồng đã tìm được cách chung sống.
Khi con người lấn vào “đường đi” của voi
Tại hạt Transmara (Kenya), khu vực giáp ranh với khu bảo tồn Masai Mara, xung đột gia tăng khi làn sóng di cư khiến đất chăn thả và canh tác mở rộng.
Các nông trại mới nằm ngay trên tuyến di chuyển quen thuộc của voi. Cây trồng như ngô – loại thức ăn ưa thích của voi – càng khiến xung đột trở nên thường xuyên và khó kiểm soát.
Trong bối cảnh đó, những biện pháp truyền thống như đốt lửa hay gây tiếng động dần mất tác dụng. Voi thích nghi nhanh, thậm chí tìm cách phá rào hoặc vượt qua hệ thống điện.
Giải pháp bất ngờ: ớt và “hàng rào mùi vị”
Các dự án của WWF tại châu Phi đã thử nghiệm một hướng tiếp cận đơn giản hơn: khai thác điểm yếu sinh học của voi.
Voi rất nhạy cảm với vị cay. Từ đó, người dân triển khai nhiều biện pháp:
- Trồng ớt quanh khu canh tác
- Tẩm ớt và dầu lên dây thừng làm hàng rào
- Đốt hỗn hợp ớt để tạo khói xua đuổi
Hiệu quả không đến ngay lập tức. Có thời điểm voi quay lại phá rào sau vài đêm. Nhưng khi các biện pháp được duy trì, đàn voi dần thay đổi lộ trình và tránh xa khu dân cư.
Một số nơi còn kết hợp tháp canh, hệ thống cảnh báo sớm và thay đổi cơ cấu cây trồng sang những loại voi không ưa thích.
Từ xua đuổi đến thích nghi
Điểm cốt lõi trong cách tiếp cận này nằm ở sự thay đổi tư duy:
giảm đối đầu trực tiếp, tăng khả năng thích nghi.
Các mô hình tại châu Phi còn mở rộng sang sinh kế thay thế như nuôi ong, phát triển du lịch sinh thái. Khi thu nhập của cộng đồng gắn với bảo tồn, thái độ với voi cũng thay đổi theo hướng tích cực hơn.
Kết quả ghi nhận cho thấy số vụ xung đột giảm đáng kể tại nhiều khu vực triển khai.
Gợi mở cho Việt Nam
Câu chuyện từ châu Phi mang lại một hướng nhìn thực tế: xung đột người – voi không thể giải quyết bằng một biện pháp đơn lẻ.
Tại Việt Nam, việc quy hoạch lại không gian sinh sống, bảo vệ hành lang di chuyển của voi và thử nghiệm các giải pháp sinh học hoàn toàn có thể trở thành lựa chọn khả thi.
Xung đột người – voi thường được nhìn như một cuộc đối đầu. Nhưng ở nhiều nơi, đó thực chất là hệ quả của một cuộc “lấn sân” kéo dài. Khi con người học cách lùi lại một bước, không gian chung mới có cơ hội được thiết lập lại — và xung đột, theo đó, cũng giảm đi.
Xử lý từ tư liệu WWF, DICE và nguồn lưu trữ báo chí (2003)
