Từng bị xem là mối đe dọa, báo đốm ở Colombia nay trở thành trung tâm của mô hình phát triển mới, nơi cộng đồng địa phương vừa bảo vệ thiên nhiên, vừa tạo sinh kế bền vững từ du lịch sinh thái, và tri thức bản địa.
Câu chuyện từ Guaviare cho thấy khi lợi ích kinh tế gắn với bảo tồn, xung đột giữa người và động vật hoang dã có thể được chuyển hóa thành hợp tác lâu dài.
Cách cộng đồng địa phương ở Colombia sử dụng du lịch sinh thái và giáo dục để biến xung đột giữa người và báo đốm thành chuyện về cân bằng với thiên nhiên
Khi những vùng đồi núi và thảo nguyên nhường chỗ cho rừng rậm tươi tốt ở tỉnh Guaviare của Colombia, các mỏm đá cao chót vót của một số kiến tạo đá cổ nhất trên Trái Đất hiện lên như lính canh gác những dòng suối trong vắt và các hang động ẩn mình được trang trí bằng các bức tranh khắc đá cổ xưa.
Đi bộ dọc theo đường mòn quanh co trong khu rừng mưa rậm rạp của vùng đất hấp dẫn này, mỗi tiếng xào xạc của lá cây đều làm tăng nhạy bén của các giác quan. Trong tĩnh lặng, bạn có thể cảm nhận một cách tinh tế, mình đang bị một thế lực mạnh mẽ quan sát.
Báo đốm (Panthera onca)
Là loài mèo hoang lớn thứ ba trên hành tinh, không chỉ là kẻ săn mồi đầu bảng, nó còn là chỉ số quan trọng cho thấy hệ sinh thái đang phát triển mạnh.
Với bất kỳ ai đến thăm Guaviare ngày nay, theo dấu vết của báo đốm là đặc ân. Nhưng cách đây không lâu, điều hiện nay khiến chúng ta kinh ngạc từng khiến chúng ta sợ hãi, dấu chân của báo đốm không được theo dõi bằng máy ảnh, mà bằng súng săn.
Từ xung đột đến chung sống hòa bình
Xung đột giữa những loài mèo lớn này và cộng đồng địa phương từ lâu là một vấn đề ở khu vực này. Dân số ngày càng tăng, săn bắn và chăn nuôi gia súc không bền vững dẫn đến nạn phá rừng, và mất kết nối giữa các hệ sinh thái. Khi con mồi tự nhiên suy giảm, các con báo đốm đói ngày càng nhắm mục tiêu vào gia súc và vật nuôi, gây các vụ giết hại trả thù đe dọa sống còn của loài này.
Để giải quyết vấn đề này, đồng thời, bảo vệ cả động vật hoang dã và sinh kế cư dân địa phương, một chiến lược quản trị cộng đồng được khởi xướng năm 2021, tập hợp các tổ chức địa phương với nhau để thành lập Hành lang Bảo vệ Báo đốm ở Guaviare như mô hình về bảo tồn, phát triển bền vững, và hòa giải với thiên nhiên.
Với hỗ trợ từ Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) và hợp tác với Quỹ Bảo tồn Thiên nhiên Thế giới (WWF), Tập đoàn Phát triển Bền vững vùng Bắc và Đông Amazon, và Bộ Môi trường và Phát triển Bền vững ở Colombia, chiến lược hướng tới chuyển đổi quan hệ giữa cộng đồng địa phương và báo đốm theo cách thay thế xung đột bằng cùng tồn tại.
Năm 2023, Chương trình Tài trợ Nhỏ của Quỹ Môi trường Toàn cầu (GEF SGP), do UNDP thực hiện, tham gia nỗ lực cung cấp hỗ trợ kỹ thuật và tài chính trực tiếp cho 20 tổ chức địa phương để phát triển các sáng kiến du lịch sinh thái dựa vào cộng đồng nhằm tăng cường công tác bảo tồn và sinh kế địa phương trong hành lang.
Tái thiết Hành lang Sinh thái của Báo đốm
Guaviare là khu vực trọng yếu với báo đốm vì nó kết nối các hệ sinh thái của rừng mưa Amazon, thảo nguyên nhiệt đới Orinoquía và dãy núi Andes, cho phép loài này di chuyển tự do giữa các khu vực.
“Một trong những mục tiêu chính của chiến lược là kết nối các hành lang sinh học này,” William Espinosa, đến từ Tập đoàn Hành lang Báo đốm, một trong những tổ chức cộng đồng tham gia hội đồng quản trị của chiến lược, giải thích.
William là một trong những cá nhân được gọi là “nhà hỗ trợ nông dân”, một nhóm nông dân địa phương được thành lập theo chiến lược cung cấp hỗ trợ “từ nông dân đến nông dân” để quản lý xung đột giữa người và báo đốm, đồng thời, giám sát động vật hoang dã bằng cách tích hợp kiến thức truyền thống và khoa học. Khi nghi ngờ có vụ tấn công của báo đốm xảy ra, họ đến thăm trang trại bị ảnh hưởng, đánh giá chứng cứ bằng bẫy ảnh và đề xuất các biện pháp phù hợp để giảm xung đột, chẳnh hạn, hàng rào chống thú săn mồi và bảo vệ nguồn nước.
Biến sợ hãi thành kinh ngạc
“Trước đây, cộng đồng từng nghĩ giải pháp duy nhất là giết báo đốm,” Claudia Cocuy, điều phối viên của nhóm nông dân quảng bá từ tổ chức cộng đồng ASOPRONARE, cho biết.
Ngày nay, Hành lang Bảo vệ Báo đốm ở Guaviare bao phủ gần nửa triệu hectare hành lang sinh học, không chỉ bảo vệ loài mèo lớn mang tính biểu tượng này, mà còn bảo vệ toàn bộ hệ sinh thái.
Du lịch sinh thái như một hành trình dẫn đến cùng tồn tại
SGP tham gia chiến lược sau khi cộng đồng địa phương yêu cầu hỗ trợ cho sinh kế bền vững, điều cần thiết để giảm xung đột, và tăng cường bảo tồn. Kể từ đó, các sáng kiến du lịch địa phương đã mở rộng năng lực hoạt động và bốn tuyến đường có cấu trúc được thiết kế để cung cấp các trải nghiệm đa dạng, tích hợp các tour du lịch sinh thái để tạo thu nhập, đồng thời, củng cố bảo tồn.
Mô hình du lịch sinh thái dựa vào cộng đồng được SGP hỗ trợ nhấn mạnh bảo tồn do cộng đồng dẫn dắt và tích hợp nó với các hoạt động truyền thống, cho phép nông nghiệp, chăn nuôi, và đánh bắt cá cùng tồn tại với một giải pháp thay thế bền vững, giúp củng cố kinh tế địa phương, không làm tổn hại bản sắc văn hóa hoặc tài nguyên thiên nhiên.
“Du lịch là giải pháp thay thế về kinh tế bởi tính bền vững của bảo tồn phải mang lại lợi nhuận”, Diego Diaz, một hướng dẫn viên du lịch địa phương từ mạng lưới du lịch dựa vào cộng đồng CORCPRESTURG giải thích.
SGP cũng thúc đẩy các phương án sinh kế bền vững khác, chẳng hạn, nuôi ong và các sản phẩm lâm nghiệp ngoài gỗ, đồng thời mở rộng năng lực giám sát của các đơn vị khởi xướng. Hơn nữa, chương trình tăng cường hội đồng quản trị chịu trách nhiệm quản lý hành lang, giúp các nhóm cộng đồng xây dựng tính bền vững lâu dài về tổ chức.
SGP cũng hỗ trợ bảo tồn môi trường và nâng cao nhận thức giáo dục, với gần 50.000 cây bản địa được trồng và gần 900 trẻ em cùng 300 thành viên cộng đồng tham gia.
Dẫn đầu các nỗ lực giáo dục của Hành lang Bảo vệ Báo đốm ở Guaviare, William nhấn mạnh tầm quan trọng của dạy cho thanh thiếu niên về đa dạng sinh học địa phương, để họ có thể khai thác tiềm năng của vùng đất mình
Hành động địa phương = Tác động toàn cầu
SGP cung cấp hỗ trợ tài chính và kỹ thuật cho các tổ chức xã hội dân sự và cộng đồng ở cấp địa phương để thúc đẩy các sáng kiến giải quyết các vấn đề môi trường toàn cầu, giúp cải thiện sinh kế trong hơn 30 năm qua. Từ 2015, tổ chức này đã hỗ trợ 430 dự án trên khắp Colombia trong các lĩnh vực đa dạng sinh học, suy thoái đất, và biến đổi khí hậu.
Theo undp-nature.exposure.co
