Lịch sử hình thành
Bối cảnh ra đời
Cuối những năm 1990, trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh công cuộc đổi mới và hội nhập, các vấn đề môi trường, từ ô nhiễm, suy thoái tài nguyên đến bảo tồn thiên nhiên và phát triển bền vững ngày càng trở nên cấp thiết. Báo chí được kỳ vọng đóng vai trò quan trọng trong phản ánh, giám sát xã hội và nâng cao nhận thức cộng đồng về các thách thức môi trường đang nổi lên.
Tuy nhiên, vào thời điểm đó, báo chí môi trường tại Việt Nam vẫn còn thiếu diễn đàn chuyên môn để các nhà báo trao đổi kinh nghiệm, tiếp cận kiến thức khoa học và kết nối với các chuyên gia, nhà quản lý trong lĩnh vực môi trường.
Xuất phát từ nhu cầu đó, Diễn đàn Nhà báo Môi trường Việt Nam (Vietnam Forum of Environmental Journalists – VFEJ) được hình thành như sáng kiến nghề nghiệp mang tính tiên phong.
Thành lập và công nhận
VFEJ chính thức được thành lập ngày 8/10/1998, trực thuộc Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam (VACNE), với hỗ trợ ban đầu của một số tổ chức quốc tế như WWF Đông Dương, UNDP, UNESCAP, cùng các đối tác phát triển khác.
Ngay trong năm thành lập, tại Hội nghị các Nhà báo Môi trường Toàn cầu lần thứ 10 tổ chức tại Sri Lanka (11/1998), VFEJ được công nhận là thành viên chính thức của Diễn đàn các Nhà báo Môi trường khu vực châu Á – Thái Bình Dương (AFEJ/APFEJ). Đây là dấu mốc quan trọng, khẳng định vị thế và tính chính danh quốc tế của VFEJ trong mạng lưới báo chí môi trường khu vực.
VFEJ hoạt động theo Điều lệ riêng, tuân thủ Điều lệ của VACNE, Luật Báo chí và các quy định pháp luật của Việt Nam; có tư cách pháp lý, con dấu riêng, tài khoản ngân hàng và trụ sở hoạt động tại Hà Nội.
Tôn chỉ hoạt động
Ngay từ đầu, VFEJ được xác định là diễn đàn mở dành cho:
+ Các nhà báo, phóng viên, biên tập viên quan tâm đến môi trường
+ Các nhà khoa học, chuyên gia môi trường
+ Đại diện cơ quan quản lý, tổ chức xã hội, doanh nghiệp
VFEJ hướng tới mục tiêu:
+ Nâng cao nhận thức, kiến thức và kỹ năng báo chí môi trường
+ Hỗ trợ nhà báo phản ánh đúng, kịp thời, khách quan và hấp dẫn các vấn đề môi trường
+ Thúc đẩy đối thoại giữa báo chí – khoa học – chính sách – cộng đồng
Lịch sử phát triển và hoạt động
Giai đoạn xây dựng nền tảng (1998–2002)
Trong những năm đầu, VFEJ tập trung:
+ Xây dựng mạng lưới các nhà báo môi trường
+ Tổ chức tọa đàm, hội thảo chuyên đề về các vấn đề môi trường mới nổi như: an toàn thực phẩm, bảo tồn động vật hoang dã, nước sạch và vệ sinh môi trường
+ Phối hợp tổ chức các chuyến đi thực tế, điền dã tại các khu bảo tồn, vườn quốc gia nhằm cung cấp tư liệu thực tế cho báo chí
Nhiều chuyến đi thực tế có tham gia của hàng chục nhà báo, với hỗ trợ của các tổ chức quốc tế như UNDP, WWF, đã tạo ra nguồn tư liệu quan trọng cho hàng loạt tác phẩm báo chí về môi trường trên báo in, phát thanh và truyền hình.
Giai đoạn mở rộng hoạt động chuyên môn và hợp tác quốc tế (2003–2006)
Từ năm 2003, hoạt động của VFEJ bước vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ, cả về chiều sâu chuyên môn lẫn quy mô hợp tác.
VFEJ:
+ Tổ chức nhiều hội thảo chuyên sâu về minh bạch thông tin môi trường của doanh nghiệp, tác động môi trường của các dự án lớn, bảo tồn đa dạng sinh học;
+ Tham gia và triển khai Chương trình Trao đổi Nam – Nam do Fredskorpset (Na Uy) tài trợ, phối hợp với các đối tác tại Bangladesh và Lào, góp phần tăng cường trao đổi kinh nghiệm báo chí môi trường trong khu vực;
+ Được mời đại diện báo chí môi trường hợp tác tuyên truyền với Cục Bảo vệ Môi trường (Bộ Tài nguyên và Môi trường)
Trong giai đoạn này, VFEJ cũng bắt đầu xuất bản chuyên san “Nhà báo & Môi trường”, trở thành kênh trao đổi nghiệp vụ và thông tin chuyên sâu dành cho các nhà báo môi trường trên cả nước.
Năm 2006, VFEJ chính thức trở thành hội viên tập thể của Nhà Văn hóa – Hội Nhà báo Việt Nam, đánh dấu bước phát triển về mặt tổ chức và vị thế nghề nghiệp.
Giai đoạn đào tạo và chuyên sâu hóa báo chí môi trường (2007–2011)
Đào tạo được xác định là trụ cột hoạt động quan trọng nhất của VFEJ trong giai đoạn này.
Với hỗ trợ của các đối tác như EJN/Internews, IUCN, Đại sứ quán Anh, Ford Foundation, VFEJ đã:
+ Tổ chức hàng loạt khóa đào tạo báo chí môi trường, đa dạng sinh học, biến đổi khí hậu cho nhà báo ba miền Bắc – Trung – Nam;
+ Kết hợp đào tạo lý thuyết với điền dã thực địa tại các vườn quốc gia, khu vực chịu tác động nặng nề của biến đổi khí hậu;
+ Tham gia đào tạo, giảng dạy cho các chương trình báo chí và truyền thông môi trường do các bộ, ngành và tổ chức quốc tế tổ chức
Song song đó, VFEJ mở rộng hợp tác quốc tế, tham gia nhiều hội nghị, diễn đàn khu vực và toàn cầu về môi trường, báo chí và phát triển bền vững; một số thành viên VFEJ được ghi nhận bằng các giải thưởng báo chí môi trường quốc tế uy tín.
Giai đoạn tăng cường các hoạt động trao đổi báo chí khu vực (2011 – 2015)
Trong giai đoạn 2011–2015, VFEJ tập trung đẩy mạnh các hoạt động trao đổi, đào tạo và hợp tác báo chí môi trường ở cấp độ khu vực và quốc tế.
Đại diện VFEJ tham gia và đóng vai trò tích cực trong Dự án Trao đổi Truyền thông Môi trường (ECEP) tại châu Á, gồm các hội thảo tổng kết và đào tạo khu vực tổ chức tại Thailand và Việt Nam. Cùng với đó, VFEJ phối hợp với nhiều đối tác trong nước và quốc tế tổ chức hội thảo, tập huấn và hoạt động thực địa liên quan đến biến đổi khí hậu, truyền thông môi trường và phát triển bền vững, tiêu biểu như hội thảo Quy Nhơn 2050 – Định hướng các Phương án Phát triển trong bối cảnh Biến đổi Khí hậu, Thành phố Quy Nhơn, Tỉnh Bình Định, Việt Nam với tham gia của các tổ chức khu vực và quốc tế.
Trong lĩnh vực đào tạo, VFEJ tham gia giảng dạy kỹ năng báo chí môi trường cho phóng viên tại nhiều địa phương, đồng thời thúc đẩy kết nối giữa báo chí và các tổ chức phi chính phủ. Đặc biệt, trong giai đoạn này, VFEJ mở rộng hợp tác với Liên đoàn Nhà báo Khoa học Thế giới (WFSJ), tham gia thảo luận và chuẩn bị cho các chương trình cố vấn báo chí khoa học tại khu vực Đông Nam Á.
Song song với các hoạt động trao đổi báo chí khu vực, VFEJ duy trì website vfej.vn và các kênh liên lạc nội bộ như gmail group, nhằm hỗ trợ kết nối, chia sẻ thông tin và duy trì mạng lưới nhà báo môi trường sau các hoạt động hợp tác và đào tạo.
Tính đến năm 2015, VFEJ có khoảng 100 thành viên đăng ký, chủ yếu là các nhà báo công tác tại các cơ quan báo chí ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh; trong đó khoảng 50 thành viên thường xuyên tham gia và duy trì trao đổi chuyên môn.
Giai đoạn 2025 đến nay, chuyển đổi trọng tâm truyền thông theo ba trục, ngữ dụng học (pragmatics), gắn môi trường với sức khỏe – kinh tế, và truyền thông trên nền tảng số theo lý thuyết Kiến trúc Thông tin (Information Architecture – IA)
Tái hoạt động trong tinh thần kế thừa – chuyển hóa và đổi mới tư duy truyền thông.
Từ năm 2025, VFEJ chính thức tái hoạt động trong bối cảnh xã hội và truyền thông có nhiều thay đổi căn bản so với giai đoạn trước. Tái hoạt động không đơn thuần là khôi phục các hình thức tổ chức cũ, mà là quá trình tự phản tư và chuyển hóa, được định hình theo nguyên lý phủ định của phủ định: kế thừa giá trị cốt lõi đã được kiểm chứng trong quá khứ, đồng thời vượt qua các giới hạn cũ để hình thành mô hình hoạt động phù hợp hơn với hiện tại và tương lai.
Trong giai đoạn này, VFEJ xác lập khung tư duy truyền thông mới, vận hành trên kiềng ba chân, vừa mang tính lý luận, vừa gắn với thực tiễn nghề nghiệp và cảm xúc của cá nhân trong đời sống đương đại.
Thứ nhất, tiếp cận truyền thông từ góc độ ngữ dụng học (pragmatics).
VFEJ coi hoạt động báo chí và truyền thông không chỉ là quá trình phản ánh sự kiện hay truyền tải thông tin, mà là hành vi giao tiếp xã hội, nơi ý nghĩa được hình thành trong quan hệ giữa ngôn ngữ, ngữ cảnh và cá nhân tiếp nhận. Trên cơ sở đó, các hoạt động viết bài và chia sẻ kỹ năng trong giai đoạn này tập trung vào cách đặt vấn đề, lựa chọn ngôn từ, cấu trúc thông tin, xây dựng ví dụ và kiểm soát ngữ cảnh, nhằm giúp nhà báo và truyền thông không chỉ nói đúng, mà còn nói trúng và nói có trách nhiệm. Đây là trục tư duy gắn chặt với giá trị chân (truth) – trung thực trong diễn đạt và nhận thức.
Thứ hai, gắn truyền thông môi trường với sức khỏe và kinh tế.
Khác với cách tiếp cận môi trường như lĩnh vực biệt lập, VFEJ trong giai đoạn tái hoạt động chủ trương đặt môi trường trong liên hệ hữu cơ với sức khỏe cộng đồng và các hoạt động kinh tế – xã hội. Môi trường được nhìn nhận không chỉ như đối tượng bảo vệ, mà là nền tảng của chất lượng sống, của năng lực lao động và của phát triển bền vững. Các nội dung truyền thông, bài viết và tọa đàm do VFEJ triển khai hướng tới làm rõ các liên hệ này, qua đó góp phần định hình cách nhìn toàn diện hơn về trách nhiệm xã hội, đạo đức nghề nghiệp và lựa chọn phát triển. Trục này thể hiện rõ giá trị thiện (ethic) – trách nhiệm với cá nhân, cộng đồng và các thế hệ tương lai.
Thứ ba, phát triển truyền thông trên nền tảng số theo lý thuyết Kiến trúc Thông tin (Information Architecture – IA).
Trong bối cảnh thông tin dư thừa và phân mảnh, VFEJ coi tổ chức nội dung, thiết kế cấu trúc thông tin và quản trị tri thức là một phần không thể tách rời của hoạt động truyền thông. Vfej.vn được tái cấu trúc không chỉ như một kênh đăng tải bài viết, mà như hệ thống tri thức mở, nơi nội dung được sắp xếp theo logic ngữ nghĩa, dễ tiếp cận, dễ tra cứu và có khả năng phát triển lâu dài. Cách tiếp cận này phản ánh giá trị mỹ (aesthetic) – không chỉ ở hình thức, mà ở vẻ đẹp của trật tự, mạch lạc và trải nghiệm tiếp nhận thông tin.
Ba trục tư duy trên được triển khai thông qua các hoạt động cụ thể như viết bài chuyên môn, bài chia sẻ kỹ năng báo chí – truyền thông và tổ chức các buổi tọa đàm, talkshow chuyên đề. Các hoạt động được thiết kế như không gian đối thoại mở, nơi tri thức, trải nghiệm nghề nghiệp và cảm xúc cá nhân được trao đổi một cách tôn trọng và có chiều sâu, góp phần nuôi dưỡng trí tuệ cảm xúc (EI) của cộng đồng nhà báo, các cá nhân làm truyền thông và các đối tượng quan tâm.
Song song với đó, VFEJ duy trì Gmail Group với 217 thành viên (tính đến năm 2025) như không gian kết nối trực tuyến, nơi các thế hệ nhà báo môi trường có thể chia sẻ thông tin, tài liệu, kinh nghiệm và cùng suy ngẫm về các chuyển động của nghề trong bối cảnh mới. Đây không chỉ là công cụ kỹ thuật, mà là biểu hiện của tinh thần cộng đồng, gắn bó và tiếp nối giữa quá khứ, hiện tại và tương lai của VFEJ.
Thông qua giai đoạn tái hoạt động từ năm 2025 đến nay, VFEJ từng bước thể hiện bản thân như một diễn đàn nghề nghiệp mang tính phản tư, nhân văn và thích ứng, nơi các giá trị chân – thiện – mỹ được tái diễn giải trong bối cảnh truyền thông số, và nơi lịch sử không bị lặp lại một cách máy móc, mà được tiếp nối bằng chuyển hóa có ý thức.
