Bài viết dựa trên tư liệu lưu trữ của VFEJ về một sự kiện truyền thông diễn ra năm 2010, được nhìn lại trong bối cảnh hiện nay.
Tối 17/4/2010, tại nhà thi đấu tỉnh Đắk Lắk, khoảng 4.000 người đã cùng cất lên một từ duy nhất: “KHÔNG”. Một dàn hợp xướng cộng đồng quy mô lớn, với sự tham gia của người dân vùng đệm, nghệ sĩ và lãnh đạo địa phương, được kỳ vọng sẽ lập kỷ lục và – quan trọng hơn – tạo ra một cú hích truyền thông cho thông điệp: “Nói không với lâm sản trái phép.”
Sự kiện này từng được thiết kế như một mô hình truyền thông mới: dùng cảm xúc tập thể để chuyển hóa nhận thức môi trường. Một “sản phẩm” truyền thông – bản hợp xướng “KHÔNG” – còn được kỳ vọng sẽ tiếp tục được tái sử dụng trong các chiến dịch sau đó.
Nhưng hơn một thập kỷ trôi qua, câu hỏi đáng đặt ra không còn là sự kiện đã diễn ra thế nào, mà là:
Một từ “KHÔNG” có đủ sức giữ rừng không?
Chọn biểu tượng thay vì cấu trúc
Ở thời điểm đó, lựa chọn “một từ” là một quyết định thông minh về mặt ngữ dụng. “KHÔNG” là một hành vi ngôn ngữ trực tiếp – rõ ràng, dễ lan tỏa, dễ ghi nhớ. Nó tạo ra cảm giác tham gia: ai cũng có thể nói “không”.
Nhưng chính sự tối giản ấy cũng bộc lộ giới hạn.
Một thông điệp càng ngắn gọn, càng cần một hệ thống hành động đi kèm đủ mạnh để “đỡ” nó. Trong khi đó, các dữ liệu ngay trong tư liệu gốc đã cho thấy bức tranh phức tạp hơn nhiều:
- Hơn 900 người tham gia săn bắt và khai thác trái phép
- 42 loài động vật bị săn bắt, buôn bán
- Áp lực từ di dân, thiếu đất, sinh kế
Những con số này chính là cấu trúc của vấn đề cho cái nhìn vươt ra ngoài bối cảnh
Nếu truyền thông chỉ dừng lại ở lời kêu gọi đạo đức – nói “không” – mà không chạm đến các động lực sinh kế, quản trị và thực thi pháp luật, thì thông điệp dễ rơi vào trạng thái… đúng nhưng không đủ.
Từ sự kiện đến chính sách: khoảng trống của truyền thông môi trường
Một điểm đáng chú ý trong thiết kế ban đầu là ý tưởng biến bản hợp xướng thành công cụ truyền thông dài hạn. Đây là tư duy tiến bộ: thay vì làm sự kiện đơn lẻ, tạo tài sản truyền thông.
Tuy nhiên, nhìn lại, có thể thấy một khoảng trống quen thuộc trong nhiều chiến dịch môi trường tại Việt Nam:
- Sự kiện mạnh về biểu tượng
- Nhưng thiếu liên kết với chính sách cụ thể
- Và chưa tạo được áp lực thay đổi hành vi có hệ thống
Rừng Chư Yang Sin khi đó không chỉ cần nhận thức, mà cần:
- Cơ chế sinh kế thay thế
- Kiểm soát khai thác hiệu quả
- Và sự tham gia thực chất của cộng đồng
Có thể thấy truyền thông nếu chỉ dừng ở việc “gây tiếng vang”, sẽ khó đi hết chặng đường này.
Một case study điển hình: truyền thông không phải là sân khấu
Nhìn lại từ hôm nay, sự kiện “KHÔNG” có thể xem là một case study điển hình trong đào tạo báo chí và truyền thông môi trường.
Nó cho thấy ba điều:
Thứ nhất, truyền thông có thể tạo ra khoảnh khắc rất mạnh, nhưng khoảnh khắc không tự động chuyển thành thay đổi dài hạn.
Thứ hai, ngôn ngữ biểu tượng cần đi cùng dữ liệu và giải pháp. Một từ “KHÔNG” chỉ có ý nghĩa khi người nói có khả năng sống khác đi sau khi nói.
Thứ ba, báo chí không chỉ đưa tin về sự kiện, mà cần theo dõi xem sau sự kiện, điều gì đã thay đổi – hoặc không thay đổi.
Viết tiếp câu chuyện từ một từ
Có thể, điều đáng giá nhất mà sự kiện năm 2010 để lại chính là câu hỏi nó gợi ra cho hiện tại chứu không nằm ở kỷ lục hay quy mô
Chúng ta tiếp tục làm truyền thông về môi trường,
liệu chúng ta đang tạo ra những từ khóa,
hay đang góp phần tạo ra những thay đổi thực sự?
Một từ “KHÔNG” từng vang lên trong một đêm đông người.
Nhưng để giữ rừng, có lẽ cần nhiều hơn thế:
những chính sách “có”, những sinh kế “có”, và một hệ thống hành động không dừng lại sau khi âm thanh kết thúc.
Tác giả: VFEJ (biên tập từ tư liệu lưu trữ)
