Tại sao hải sản thường xuyên bị dán nhãn sai?

Có thể dễ dàng nhận ra gà và chim bồ câu, nhưng không dễ để phân biệt cá tuyết chấm đen với phi lê cá tuyết. Và đó là một lý do tại sao cá là một trong những sản phẩm thường bị ảnh hưởng nhất bởi gian lận thực phẩm Viện Đổi mới và Công nghệ Châu Âu (EIT) cho biết một số phân tích và nghiên cứu đã chứng minh rằng một tỷ lệ lớn cá bị dán nhãn sai. Một phân tích về 'sò điệp vua' tại một chợ ở Đức cho thấy 48% mẫu thử nghiệm là sò điệp Nhật Bản kém uy tín hơn. Một phân tích tương tự được tiến hành trên phi lê cá mập từ các chợ cá và người bán cá ở Ý cho thấy 45% cá mập bị dán nhãn sai, trong đó các loài rẻ hơn được bán như loài được ưa chuộng. Phân tích của Guardian Seascape về 44 nghiên cứu, xem xét hơn 9000 mẫu hải sản từ nhiều tác nhân khác nhau trong chuỗi thực phẩm, chẳng hạn như nhà hàng, người bán cá và siêu thị trên 30 quốc gia, phát hiện ra rằng 36% hải sản bị dán nhãn sai.

Việc dán nhãn sai có phải là một hiện tượng phổ biến không?

Việc đưa ra ước tính chính xác là rất khó. Các nghiên cứu thường được tiến hành trên các loài mục tiêu cụ thể và sử dụng các mẫu và phương pháp khác nhau – và điều này khiến việc đưa ra kết luận chung trở nên khó khăn. Tuy nhiên, các con số từ các nghiên cứu khác nhau luôn chứng minh rằng việc dán nhãn hải sản sai là một hiện tượng phổ biến. Nỗ lực đầu tiên trên quy mô lớn nhằm nghiên cứu tỷ lệ dán nhãn cá sai trong lĩnh vực phục vụ ăn uống đại chúng (nhà hàng, căng tin, trường học, bệnh viện) trên khắp châu Âu đã được tiến hành vào năm 2018 và phát hiện ra rằng 26% mẫu bị dán nhãn sai. Tỷ lệ dán nhãn sai cao nhất được ghi nhận ở Tây Ban Nha, Iceland, Phần Lan và Đức, nơi gần một nửa số cửa hàng cung cấp thực phẩm dán nhãn sai.  

Tại sao tình trạng dán nhãn hải sản sai hoặc gian lận xảy ra

Có nhiều lý do khác nhau dẫn đến việc dán nhãn sai. Trong một số trường hợp, có thể chỉ là do chuỗi cung ứng quốc tế dài, phức tạp khiến việc truy xuất nguồn gốc thực phẩm trở nên khó khăn, điều này làm tăng khả năng xảy ra sai sót - chuỗi thực phẩm càng dài thì khả năng bị tấn công càng cao. Nhưng thường thì, sự không minh bạch của hệ thống được cố tình lợi dụng để có lợi cho mình. Có một động lực kinh tế lớn để thông qua một loại cá có giá trị thấp hơn thành một loại cá phổ biến hơn. Việc thiếu khả năng truy xuất nguồn gốc cũng khiến việc này dễ dàng thoát tội. Gian lận thường xảy ra dưới hình thức rửa tiền cá, tức là che giấu nguồn gốc bất hợp pháp của hải sản. Ví dụ, cá có thể bị đánh bắt ở nơi cấm đánh bắt cá – hoặc đánh bắt loài có nguy cơ tuyệt chủng cụ thể đó. Rửa tiền cá chủ yếu liên quan đến việc đánh bắt không được báo cáo và không được quản lý của các đội tàu lớn hoạt động ngoài khơi bờ biển Châu Phi, Châu Á và Nam Mỹ.

Có thể làm gì?

Chống gian lận cá sẽ rất khó khăn, nhưng việc xác minh của bên thứ ba, quy định chặt chẽ hơn và các phương pháp truy xuất nguồn gốc kỹ thuật số sẽ là nền tảng để giải quyết vấn đề này. Trên hết, WWF đã thiết lập sáu nguyên tắc sẽ là nền tảng của khuôn khổ truy xuất nguồn gốc:

• Những thông tin cần thiết (ai, cái gì, khi nào, như thế nào) liên quan đến con cá đánh bắt phải có sẵn và được hiển thị.

• Cần triển khai khả năng truy xuất nguồn gốc toàn bộ chuỗi để theo dõi từng giai đoạn trong chuỗi.

• Việc theo dõi hiệu quả quá trình chuyển đổi sản phẩm sẽ cung cấp thông tin về địa điểm và cách thức sản phẩm được chuyển đổi.

• Nên sử dụng thông tin kỹ thuật số và định dạng dữ liệu chuẩn để đảm bảo theo dõi đúng cách.

• Việc xác minh từ chính phủ hoặc bên thứ ba phải được thực hiện thường xuyên và nhất quán.

• Tính minh bạch và quyền tiếp cận thông tin của công chúng sẽ cung cấp cho mọi người công cụ để đưa ra quyết định có ý thức.

Hoàng Nguyên